Max Wertheimer
| Max Wertheimer | |
|---|---|
.jpg) | |
| Rođenje | 15. april 1880. Prag, Austro-Ugarska |
| Smrt | 12. oktobar 1943. New Rochelle, New York, SAD |
| Prebivalište | Njemačka, Sjedinjene Američke Države |
| Polje | Psihologija (geštalt psihologija) |
| Institucija |
|
| Alma mater |
|
| Akademski mentor | Oswald Külpe |
| Istaknuti studenti | |
| Utjecao/-la na | |
| Utjecali na njega / nju | |
| Poznat(a) po | Fi-fenomen; Geštalt psihologija; Produktivno mišljenje |
Max Wertheimer (15. april 1880 – 12. oktobar 1943) bio je njemačko-američki psiholog i jedan od trojice osnivača geštalt psihologije, zajedno sa Kurtom Koffkom i Wolfgangom Köhlerom. Najpoznatiji je po svojoj knjizi ″Produktivno mišljenje″ (eng. Productive Thinking) i po formulisanju fi-fenomena, jednog od osnovnih pojmova u geštalt psihologiji.
Wertheimer se rano zainteresovao za psihologiju, a studirao je kod Carla Stumpfa na Univerzitetu u Berlinu. Doktorat iz psihologije stekao je 1904. na Univerzitetu u Würzburgu pod mentorstvom Oswalda Külpea.[1]
Nakon stjecanja doktorata započeo je akademsku karijeru kao predavač na Institutu za društvena istraživanja pri Goetheovom univerzitetu u Frankfurtu. Kratko vrijeme radio je i na Berlinskom psihološkom institutu, nakon čega se 1929. vratio u Frankfurt, gdje je imenovan za redovnog profesora.
Nakon emigracije u Sjedinjene Američke Države, Wertheimer se pridružio nastavnom osoblju The New School u New Yorku, gdje je radio sve do smrti 1943. Među njegovim postdoktorskim istraživačima bio je američki psiholog Abraham Maslow, koji je izražavao veliko divljenje prema Wertheimerovom radu.[2]
Rani život (1880–1903)
Max Wertheimer rođen je 15. aprila 1880. u Pragu, tada dijelu Austro-Ugarske. Bio je sin Wilhelma i Rose Wertheimer, te mlađi brat Waltera Wertheimera.[3] Njegov otac Wilhelm Wertheimer bio je pedagog i finansijer, dok je majka Rosa, rođena Zwicker, posjedovala široko klasično obrazovanje.[3]
Porodica Wertheimer bila je aktivno uključena u lokalnu jevrejsku zajednicu i njegovala izrazito intelektualnu porodičnu atmosferu.[3] Max je značajan dio obrazovanja stjecao unutar porodice, učestvujući u političkim i obrazovnim raspravama, uz istovremeno pohađanje časova klavira i violine. Nakon što je kao poklon dobio knjigu filozofa Barucha Spinoze, razvio je snažno interesovanje za filozofiju, smatrajući da dijeli slične kulturne i intelektualne osobine sa Spinozom.
Formalno obrazovanje započeo je sa pet godina u privatnoj osnovnoj školi kojom je upravljao pijaristički red Rimokatoličke crkve. U to vrijeme nije bilo neuobičajeno da jevrejska djeca u srednjoj Evropi pohađaju katoličke obrazovne ustanove. Sa deset godina završio je Pijarističku gimnaziju i upisao Kraljevsku carsku njemačku državnu gimnaziju u Novom Gradu (Prag), gdje je stekao kvalifikacije potrebne za upis na univerzitet.[3]
Po završetku srednjoškolskog obrazovanja, zbog raznovrsnosti univerzitetskih studijskih programa, počeo je ozbiljnije promišljati o vlastitom akademskom usmjerenju, pri čemu je posebno izraženo bilo njegovo interesovanje za filozofiju.[3] Prvobitno je upisao studij prava na Karlovom univerzitetu u Pragu, gdje je paralelno proučavao filozofiju, muziku, fiziologiju i psihologiju.
Nakon jedne godine napustio je Karlov univerzitet i upisao Univerzitet u Berlinu, gdje je studij usmjerio prvenstveno na filozofiju. Tokom boravka u Berlini sarađivao je i učio od istaknutih naučnika kao što su Carl Stumpf, Friedrich Schumann, Georg Elias Müller i Erich von Hornbostel.
Doktorat je stekao 1903. na Univerzitetu u Würzburgu, gdje je proveo istraživanje iz oblasti psihologije svjedočenja i ranih metoda detekcije obmane.[4]
Vrijeme u Frankfurtu i Berlinu (1910–1933)
Max Wertheimer započeo je svoju akademsku karijeru na Psihološkom institutu u Frankfurtu, koji je kasnije postao dio Goetheovog univerziteta u Frankfurtu. U periodu od 1910. do 1916. radio je na ovom institutu, gdje je proveo pionirska istraživanja iz oblasti percepcije pokreta i fi-fenomena.
Upravo u Frankfurtu, neposredno prije Prvog svjetskog rata, Wertheimer je formulisao osnovne postavke svoje geštalt teorije, objavivši 1912. istraživanje pod naslovom ″Eksperimentalne studije o percepciji pokreta″ (eng. Experimental Studies on Motion Vision), koje se smatra jednim od osnovnih radova geštalt psihologije.
Tokom Prvog svjetskog rata radio je kao istraživački psiholog pri Pruskoj komisiji za ispitivanje artiljerije, čije se sjedište nalazilo u berlinskoj Bavarskoj četvrti, u neposrednoj blizini kuće Alberta Einsteina.[5] U tom periodu započelo je njegovo prijateljstvo s Einsteinom. Tokom brojnih razgovora Wertheimer je nastojao razumjeti misaone procese i obrasce organizacije mišljenja koje je Einstein koristio u razvoju teorije relativnosti.[6] Tokom ratnih godina sprijateljio se i s fizičarem Maxom Bornom.[5]
Nakon završetka rata, Wertheimer je zajedno s Bornom i Einsteinom učestvovao u pregovorima za oslobađanje rektora i pojedinih profesora Univerziteta u Berlinu, koje su privremeno zadržavali studenti i vojnici u okviru socijalističkih protesta usmjerenih prema univerzitetskoj upravi.[5]
U poslijeratnom periodu nastavio je razvijati geštalt teoriju u saradnji sa Wolfgangom Köhlerom, Kurtom Koffkom i drugim saradnicima, tokom godina Vajmarske republike. Od 1916. do 1929. radio je na Berlinskom psihološkom institutu, gdje je držao predavanja i nastavio istraživanja iz oblasti percepcije i geštalt psihologije pri Univerzitetu u Berlinu.
Godine 1923., tokom boravka u Berlinu, oženio se Annom Caro (poznatom kao Anni), kćerkom jednog ljekara. U braku su dobili četvero djece: Rudolfa (1924, preminuo u ranom djetinjstvu), Valentina (1925–1978), Michaela (1927–2022) i Lise (rođene 1928, poznate i kao Lisbeth Rosa).
Godine 1929. vratio se u Frankfurt, gdje je imenovan za redovnog profesora na Univerzitetu u Frankfurtu. Na toj poziciji ostao je do 1933.[7]
Vrijeme nakon odlaska iz Njemačke (1933–1943)
Političke promjene u Njemačkoj 1933. navele su Maxa Wertheimera da napusti zemlju. Nakon dolaska Adolfa Hitlera na vlast i njegovih javnih političkih istupa, Wertheimer je procijenio da njegovo jevrejsko porijeklo predstavlja ozbiljan sigurnosni rizik. Zajedno s porodicom pridružio se valu njemačkih emigranata i preselio u Sjedinjene Američke Države.[8]
Emigracija porodice Wertheimer organizovana je posredstvom američkog konzulata u Pragu, a Max, njegova supruga Anna i njihova djeca stigli su u luku New Yorka 13. septembra 1933. Porodica je kasnije stekla američko državljanstvo, zbog čega se Wertheimer u literaturi često navodi kao njemačko-američki psiholog.[9]
Po dolasku u Sjedinjene Američke Države, u pedeset trećoj godini života, prihvatio je profesorsku poziciju na Novoj školi za društvena istraživanja (eng. New School for Social Research) u New Yorku.[7] Na toj instituciji, koja je tada postojala svega četrnaest godina, proveo je posljednju deceniju svog života.[7]
U periodu od 1934. do 1940. napisao je četiri značajna rada i filozofska eseja posvećena pitanjima istine, etike, demokratije i slobode. Ovi tekstovi u velikoj mjeri počivaju na geštalt principima odnosa cjeline i dijelova, kao i na važnosti sagledavanja ″ukupne situacije″.
Tokom boravka u Sjedinjenim Američkim Državama ostao je u bliskom kontaktu sa svojim evropskim kolegama, od kojih su mnogi također emigrirali. Kurt Koffka predavao je na Smith Collegeu, Wolfgang Köhler na Swarthmore Collegeu, dok je Kurt Lewin radio na Univerzitetu Cornell i Univerzitetu u Iowi.
Uprkos narušenom zdravstvenom stanju, Wertheimer je nastavio rad na istraživanjima rješavanja problema, koje je radije nazivao ″produktivnim mišljenjem″. Godine 1942. razveo se od Anne Wertheimer.
Krajem septembra 1943. završio je svoju jedinu knjigu, ″Produktivno mišljenje″ (engleski: Productive Thinking), djelo koje predstavlja sintezu njegovih teorijskih i istraživačkih doprinosa u području mišljenja i rješavanja problema.
Max Wertheimer preminuo je od srčanog udara 12. oktobra 1943, svega tri sedmice nakon završetka knjige, u svom domu u [[New Rochelle (New York)|New Rochelleu]u, New York. Sahranjen je na groblju Beechwoods, također u New Rochelleu.[8]
Bio je otac Michaela Wertheimera, koji je također ostvario značajnu karijeru u psihologiji.[8]
Fi fenomen
Početak formalnog utemeljenja geštalt psihologije vezuje se za 1910., kada je Wertheimer započeo istraživanja fi-fenomena. Rezultate tih eksperimenata objavio je u radu pod naslovom ″Eksperimentalne studije o percepciji pokreta″ (eng. Experimental Studies on the Perception of Movement).[7]
Fi-fenomen predstavlja perceptivnu pojavu prividnog kretanja izazvanu naizmjeničnim prikazivanjem svjetlosnih podražaja na različitim prostornim pozicijama. Wertheimer je ovaj fenomen demonstrirao pomoću uređaja koji je konstruisao za eksperimentalne potrebe, a koji se sastojao od dva odvojena izvora svjetlosti postavljena na različitim mjestima. Iako su izvori svjetlosti bili statični, njihovo uzastopno uključivanje u određenim vremenskim intervalima izazivalo je kod posmatrača doživljaj kretanja.
Wertheimer je, zajedno sa svojim saradnicima Kurtom Koffkom i Wolfgangom Köhlerom, prikupljao empirijske podatke koji su kasnije doprinijeli razvoju geštalt psihologije kao zasebnog pravca u psihologiji. Njihova istraživanja pokazala su da perceptivna cjelina posjeduje osobine koje se ne mogu svesti na prost zbir pojedinačnih elemenata.
U ranim interpretacijama fi-fenomena smatralo se da se opažanje pokreta može objasniti pokretima oka kao odgovorom na uzastopne svjetlosne podražaje.[7] Prema tom tumačenju, doživljaj kretanja proizlazi iz povratnih informacija nastalih uslijed pokreta oka.[7]
Ova istraživanja doprinijela su razumijevanju činjenice da je ljudska percepcija podložna perceptivnim iluzijama te su podržala geštalt stanovište prema kojem perceptivni sistem spontano organizuje prostorno i vremenski bliske podražaje u smislene cjeline, umjesto da ih obrađuje kao odvojene i nepovezane elemente.[10]
Produktivno mišljenje
Kao teoretičar geštalt psihologije, Max Wertheimer bavio se ne samo percepcijom, nego i procesima mišljenja. Ova interesovanja predstavljala su osnovu njegove posthumno objavljene knjige Produktivno mišljenje (eng. Productive Thinking), koja je objavljena 1945.[7]
Wertheimer je pravio razliku između reproduktivnog i produktivnog mišljenja. Reproduktivno mišljenje povezano je s ponavljanjem, uslovljavanjem, navikama i oslanjanjem na već poznate intelektualne obrasce, dok produktivno mišljenje podrazumijeva nastanak novih ideja i pronalaženje novih rješenja.[7]
Produktivno mišljenje zasniva se na uvidu kao obliku rezonovanja. Wertheimer je smatrao da samo mišljenje zasnovano na uvidu omogućava stvarno razumijevanje konceptualnih problema i odnosa među njihovim elementima. Iako je zagovarao ovladavanje tradicionalnom logikom i smatrao da ona potiče misaone procese, tvrdio je da sama logika nije dovoljna za razvoj produktivnog mišljenja. Prema njegovom stanovištu, produktivno mišljenje zahtijeva i kreativnost, jer omogućava prevazilaženje ustaljenih obrazaca mišljenja.[7]
U djelu Produktivno mišljenje, kao i u svojim predavanjima, Wertheimer je koristio konkretne primjere kako bi ilustrovao osnovne principe svoje teorije. Posebno je opisivao prijelaz iz stanja S1, u kojem problem djeluje nejasno i nepovezano, u stanje S2, u kojem dolazi do reorganizacije perceptivnog i misaonog polja, što omogućava jasno razumijevanje i pronalaženje rješenja.
Wertheimer je smatrao da rješavanje problema slijepim pridržavanjem pravila ne vodi stvarnom razumijevanju njihove strukture i odnosa među elementima.[11] Prema njegovom mišljenju, takav pristup može ograničiti sposobnost pojedinca da samostalno otkrije rješenje problema.[7]
Wertheimerove ideje o produktivnom mišljenju i dalje imaju značajno mjesto u savremenim teorijama kognitivnih shema, planiranja i organizacije znanja.[8]
Geštalt teorija
Max Wertheimer razvio je temelje svoje geštalt teorije 1910. tokom putovanja vozom iz Beča na odmor u njemačku regiju Rhineland.[3]
Pojam geštalt u najširem značenju odnosi se na cjelinu, oblik, strukturu, konfiguraciju ili obrazac.[7] U okviru geštalt psihologije, percepcija se razumijeva kao organizovana cjelina, pri čemu se opažajno iskustvo ne može svesti na zbir pojedinačnih osjetnih elemenata. Prema ovom stanovištu, perceptivni procesi oblikuju način na koji pojedinac organizuje vizuelne i druge senzorne informacije.
Osnovno načelo geštalt teorije jeste da cjelina nije samo veća od zbira svojih dijelova, nego kvalitativno drugačija od njih,[6] što predstavlja razvoj holističkog pristupa čije se filozofske osnove mogu pratiti još od Aristotela. Do 1920. Wertheimer je dodatno razradio stanovište prema kojem su svojstva pojedinačnih dijelova određena strukturnim zakonitostima cjeline.[3]
Jedan od osnovnih ciljeva geštalt psihologije bio je identifikovanje zakonitosti prema kojima perceptivni sistem organizuje podražaje u smislene cjeline. Kasniji pokušaji sistematizacije tih zakonitosti dali su ograničene rezultate.[3]
Wertheimerov rad na geštalt psihologiji, razvijan zajedno sa saradnicima Kurtom Koffkom i Wolfgangom Köhlerom, predstavljao je alternativu dominantnim pravcima tadašnje psihologije, posebno biheviorizmu, koji je psihološke procese tumačio prvenstveno kroz posmatrano ponašanje.[5]
Njegove ideje značajno su utjecale na razvoj kognitivne psihologije[3] i su predstavljale izazov ranijim pravcima kao što su strukturalizam i atomizam, jer su geštalt psiholozi naglašavali proučavanje organizovane cjeline umjesto izolovanih dijelova psihološkog iskustva.[4]
Četiri glavna rada (1934–1940)
Nakon odlaska iz Njemačke, Max Wertheimer se bavio društvenim i filozofskim pitanjima svoga vremena. U tom periodu napisao je četiri značajna rada u kojima razmatra vrijednosti koje je smatrao ugroženim: istinu, etiku, demokratiju i slobodu.
Godine 1934. objavio je rad ″O istini″ (engleski: On Truth), u kojem je razlikovao istinu u cjelovitom kontekstu (T) i parcijalnu, fragmentarnu istinu (t). Prema njegovom stanovištu, pojedinačna tvrdnja može biti tačna u izolovanom smislu, ali pogrešna ili obmanjujuća kada se posmatra unutar šire cjeline:
Neka stvar može biti istinita u parcijalnom smislu, a lažna, pa čak i obmanjujuća, kao dio u svojoj cjelini.
– Max Wertheimer[12]
Wertheimer je naglašavao značaj ″volje za istinom″ i potrebu sagledavanja ″ukupne situacije″ kao osnove za etičko i odgovorno djelovanje.[12]
Godine 1935. napisao je rad ″Neki problemi u teoriji etike″ (engleski: Some Problems in the Theory of Ethics). U ovom radu zastupao je stav da su problemi etike u velikoj mjeri povezani s poremećajima u načinu mišljenja i da proizlaze iz parcijalnog pristupa, a ne primarno iz unutrašnjih destruktivnih nagona pojedinca.[13][5]
Treći rad, ″O konceptu demokratije″ (eng. On the Concept of Democracy), objavljen je 1937.[13]
Četvrti rad, objavljen 1940. godine, nosi naslov ″Priča o tri dana″ (eng.. A Story of Three Days).[13] Rad je objavljen u zborniku Freedom: Its Meaning, koji je sadržavao priloge više autora o pojmu slobode. Tekst je napisan u obliku autobiografske parabole, slične narativnoj strukturi kakva se nalazi u djelima poput Pilgrim’s Progress. Prema interpretacijama, ovaj rad predstavlja sintezu ranijih Wertheimerovih razmatranja i izražava njegovu vjeru u snagu geštalt principa, težnju ka istini i pravdi i mogućnost razvoja društva u pravcu slobode u posthitlerovskom periodu.[5]
Reference
- ^ Hothersall, David (2003). History of Psychology (jezik: engleski) (4. izd.). New York: McGraw-Hill. ISBN 978-0072849653. Pristupljeno 30. 4. 2026.
- ^ Maslow, Abraham (1973). The Farther Reaches of Human Nature (jezik: engleski). Pelican. str. 43. ISBN 0140216456. Pristupljeno 30. 4. 2026.
- ^ a b c d e f g h i King, D. Brett; Wertheimer, Michael (2005). Max Wertheimer and Gestalt Theory (PDF) (jezik: engleski). New Brunswick, NJ: Transaction Publishers. ISBN 978-0765802583. Pristupljeno 30. 4. 2026.
- ^ a b Sillis, D. L.; Merton, R. K. (1968). "Max Wertheimer". International Encyclopedia of the Social Sciences (jezik: engleski). Macmillan & Free Press. str. 522–527.
- ^ a b c d e f Harrington, Anne (1996). Reenchanted Science: Holism in German Culture from Wilhelm II to Hitler (jezik: engleski). Princeton, NJ: Princeton University Press. doi:10.2307/j.ctv14163kf. ISBN 9780691050508. Pristupljeno 30. 4. 2026.
- ^ a b Wertheimer, Max (1961). Productive Thinking (jezik: engleski). Tavistock Publications. Pristupljeno 30. 4. 2026.
- ^ a b c d e f g h i j k King, D. Brett; Viney, Wayne; Woody, William Douglas (2009). A History of Psychology: Ideas and Context (jezik: engleski) (4. izd.). Boston, MA: Pearson/Allyn and Bacon. ISBN 978-0205512133. Pristupljeno 30. 4. 2026.
- ^ a b c d King, D. Brett; Wertheimer, Michael (2005). Max Wertheimer & Gestalt Theory (jezik: engleski). New Brunswick: Transaction Publishers. ISBN 978-0765802583. Pristupljeno 30. 4. 2026.
- ^ Wertheimer, Michael; Puente, Antonio E. (2020). A Brief History of Psychology (PDF) (jezik: engleski) (6. izd.). New York: Routledge. ISBN 978-1-138-28473-9. Pristupljeno 30. 4. 2026.
- ^ Weber, Ann; Johnson, Joseph (2011). Introduction to Psychology (jezik: engleski). New York: Harper Collins. ISBN 9780060881528.
- ^ Wertheimer, Michael (1996). "A Contemporary Perspective on the Psychology of Productive Thinking" (jezik: engleski). University of Colorado at Boulder. Pristupljeno 1. 5. 2026.
- ^ a b Wertheimer, Max (1934). "On Truth". Social Research. The New School. 1 (2): 135–146. Pristupljeno 1. 5. 2026.
- ^ a b c Henle, Mary, ured. (1961). Documents of Gestalt Psychology (jezik: engleski). Berkeley and Los Angeles: University of California Press. LCCN 61-14554. Pristupljeno 1. 5. 2026.
Vanjski linkovi
- "On Truth" – esej Maxa Wertheimera, u zbirci Documents of Gestalt Psychology, arhivirano na archive.org
- "Some Problems in the Theory of Ethics" – esej Maxa Wertheimera, u zbirci Documents of Gestalt Psychology, arhivirano na archive.org
- "On the Concept of Democracy" – esej Maxa Wertheimera, u zbirci Documents of Gestalt Psychology, arhivirano na archive.org
- "A Story of Three Days" – esej Maxa Wertheimera, u zbirci Documents of Gestalt Psychology, arhivirano na archive.org
- Međunarodno društvo za geštalt teoriju i njene primjene (GTA)
- Kratki biografski članci o Wertheimeru i drugim autorima
- Umjetnost, dizajn i geštalt teorija Arhivirano 21. 10. 2001. na: Archive.today
- O Maxu Wertheimeru i Pablu Picassu
- O tome kako je biti Wertheimerov student
Normativna kontrola  |
|
|---|
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
