Mari Beltxa

Mari Beltxa, gaztelaniazko jatorrizkoan Mari Belcha, Pío Baroja idazlearen ipuin laburra da, 1900ean Vidas sombrías bilduman argitaratua. Barojaren lehen literatura-ekoizpenaren parte da, eta egileak Zestoan mediku lanean emandako urteekin lotuta dago.^[1] Literatur kritikak Barojaren lehen ipuingintzako kontakizun liriko nabarmenetako bat bezala aztertu du, argumentuaren garapenaren gainetik giroa, paisaia, errepikapena eta pertsonaiaren barne-munduaren iradokizuna nabarmentzen direlarik.^[2]

Kontakizunaren narratzailea mediku zahar bat da. Mari Beltxa jaiotzatik ezagutzen du, haren amari erditzean lagundu baitzion. Neskari Mari Belcha («Maria Beltza») deitzen diote Errege egunean jaio zelako, nahiz eta narratzaileak ilehori eta azal zuriko neska dela esaten duen.

Kontakizunak Mari Beltxaren eguneroko bizitzako une batzuk aurkezten ditu medikuaren begiradatik ikusita. Baserriaren atarian ikusten du anaia txikia besoetan duela, eta neskak etxeko animaliak haurrari erakusten dizkiola. Beste batzuetan, medikuak bakarrik eta pentsakor ikusten du, urruneko mendiei eta zeruari begira. Narratzaileak tarteka ezkutuan behatzen du, Mari Beltxak ihes egiten baitio hurbiltzen ikusten duenean.

Medikuari neskaren barne-mundu ezezaguna zaio bereziki erakargarri, eta behin eta berriz galdetzen dio bere buruari zertan pentsatzen ote duen. Galdera horrek kontakizuna egituratzen du: ipuinaren hasieran agertzen da eta, erantzunik aurkitu gabe, amaieran berriro egiten du narratzaileak.^[2]

Barojak Mari Belcha bere literatur ibilbidearen hasieran idatzi zuen, Zestoan mediku lanean ari zen garaian. Garai hartako esperientziek eragin nabarmena izan zuten gero Vidas sombrías osatuko zuten kontakizunetan.^[1]

Ipuina Vidas sombrías bilduman sartu aurretik prentsan ere argitaratu zen. Ascensión Rivas Hernándezek Barojaren lehen ipuinen bertsioak aztertzean Mari Belcharen testuak Bilboko El Nervión eta Donostiako La Voz de Guipúzcoa egunkarietan izandako argitalpenak dokumentatu ditu. Ikertzailearen arabera, prentsako bertsioen eta gero liburuan jasotakoaren artean ez dago aldaketa handirik.^[3]

Kontakizunak, beste zenbait lehen ipuinek bezala, lotura estua du Barojaren mediku-esperientziarekin eta Gipuzkoako landa-ingurunearekin. Espejo-Saavedrak Mari Belcha Barojak inguruko neska bati zion estimuarekin lotzen du, eta lehen garai hartako sentimentalismoaren eta prosa poetikoaren adibidetzat hartzen du.^[1]

Mari Belchan gertakarien segida baino garrantzitsuagoak dira giroa, paisaia eta narratzailearen pertzepzioa. Mariano Baquero Goyanesek Barojaren ipuingintza aztertzean Mari Belcha, La venta eta Ángelus «prosa-poemen» esparrura hurbiltzen ditu. Kritikariaren arabera, kontakizun horietan argumentu tradizionalaren pisua ahuldu egiten da, eta estanpa lirikoaren eta iradokizunaren ezaugarriak nagusitzen dira.^[2]

Ipuinaren egitura zirkularra Mari Beltxari zuzendutako galderaren errepikapenean oinarritzen da. Narratzaileak kontakizunaren hasieran galdetzen dio zertan pentsatzen duen urruneko mendiei eta zeruari begira dagoenean, eta galdera berera itzultzen da amaieran. Baquero Goyanesek errepikapen hori kontakizunaren izaera poetikoarekin lotzen du.^[2]

Paisaia ere pertsonaiaren barne-munduaren iradokizunarekin lotzen da. Mari Beltxa kanpoko paisaiari begira agertzen bada ere, narratzaileak ezin du haren pentsamendua ezagutu. Horrela, neskaren isiltasunak eta urruneko paisaiak kontakizunaren izaera malenkoniatsu eta introspektiboa indartzen dute.^[2]

Jesús María Lasagabasterrek ipuinari berariazko azterketa eskaini zion Pío Baroja, Mari Belcha y yo lanean.^[4]

Vidas sombrías argitaratu zenean, Miguel de Unamunok arreta berezia jarri zuen Barojaren lehen ipuingintzan. Mari Belcha eta Águeda bereziki estimatu zituen haien izaera lirikoagatik, eta bertsoz idazteko moduko kontakizunak zirela adierazi zuen. Unamunok Mari Belcha beste pertsona batzuei irakurri zien, tartean Cándido R. Pinilla lagunari eta zenbait baserritarri.^[1]

Mende erdi geroago, José Hierro poetak Mari Beltxaren pertsonaia berreskuratu zuen 1954an argitaratutako Al capitán Baroja en otoño poeman. Hierrok Mari-Beltza grafia erabili zuen, eta poemaren amaieran pertsonaiari zuzenean hitz egiten dio, «hija menor» deituz eta zertan pentsatzen ari den galdetuz.^[5]

Hierrorek, horrela, Barojaren ipuinaren hasierako eta amaierako galdera berreskuratzen du. Poemaren azterketa kritikoetan, azken pasarte horretan ahots poetikoak Barojari hitz egiteari utzi eta haren sorkuntza literarioetako bati, Mari Beltxari, zuzentzen zaiola nabarmendu da. Elia Saneleuterio Temporalek aldaketa hori pertsonaia literarioak bere sortzailearekiko hartzen duen autonomiarekin lotu du.^[6]

Barojak azaltzen du pertsonaiari Mari Belcha («María la Negra») deitzen diotela Errege egunean jaio zelako, nahiz eta ilehoria eta azal zurikoa izan. Beltz elementuak euskal lexiko tradizionalean neguarekin eta urteko sasoi ilunarekin ere lotura du. Ilbeltz eta beltzil urtarrila izendatzeko erabili izan dira, (h)il eta beltz osagaiez eratutako izenak; izendapen horiek solstizio garaiko iluntasunarekin lotu izan dira.^[7] Era berean, negu beltza esapidea negu gogorra izendatzeko dokumentatu da, eta ilbeltza, «hil beltza», urtarrilaren izen gisa.^[8]

Bestalde, Maribeltza emakumeei emandako herri-ezizen gisa ere dokumentatu da. Juan Miguel Gutiérrezek emakume ederrak izendatzeko erabiltzen ziren Maribeltza ezizenak aipatzen ditu, beltz hitzak testuinguru horretan edertasunarekin ere izan zezakeen loturaren adibide gisa.^[8]

• Baquero Goyanes, Mariano. (1972). «Los cuentos de Baroja» Cuadernos Hispanoamericanos 265–267: 408–426..
• Lasagabaster, Jesús María. (1996). Pío Baroja, Mari Belcha y yo. Donostia: Bermingham, 37–44 or..
• Rivas Hernández, Ascensión. (2004). Análisis de variantes en los primeros cuentos de Pío Baroja. Salamanca: Almar, 243–273 or..