Monedaje

Monedajea edo marabedia Iberiar Penintsulako hainbat erresumatan- Aragoiko Erresuman eta Nafarroako Erresuman- kobratutako antzinako zerga izan zen, bezala. Gaztelan, bere baliokidea foru-dirua izan zen. Zerga horren helburua erregeak diru gehiago ez fabrikatzea zen, jada zirkulazioan zeuden txanponen balioa erori ez zezan.

Yanguas Mirandak, Diccionario de Antiguedades bere lanean, nafar kasurako honako hau dio: «txanponaren fabrikazioan koroari datxekion eskubidea zen, baina mugatuta zegoen, eta, beraz, erregeak bakarrik jaulki zezakeen, foruaren arabera, txanpon bat bere erregealdian; baina beharrak behartu egiten zituen erregeak legea urratzera, eta herriak, berriz, behar horrekin amore ematera. Sarritan ikusten da, halaber, zenbait errege-zinetan, hamabi urterako txanpona jaitsi gabe mantenduko zutela zin egitea. Merkataritzak aldaketa horietan eragiten zituen kalteak hain ziren handiak, ezen, horiek saihesteko, erregeei borondatezko diru-laguntzak eman behar izan baitzitzaizkien, legeari men egin ziezaioten eta txanpon txarrik jaulki ez zezaten».^[1]

Erdi Aroan, «moneta printzearena da, eta koroaren beste ondare-ondasun bat da». Erregalia hori garaiko legelarien doktrinak babesten zuen, harik eta Nicole d'Oresmek, Parisko Nafarroako Ikastetxeko errektore eta Lisieuxeko gotzainak, zalantzan jarri zuen arte; izan ere, «txanpona, bere xedeen arabera, komunitateari dagokio».^[2][3][4]

Juan Carrasco Pérez historialariaren ustez, lehen aipamena «monedajeari dagokionez, Konderrietako Kataluniari zegokion, Erramun Berenger III.aren dokumentu batean jasoa eta 1118an datatua .» Testuinguru horretan, dioenez, «pentsa liteke antzeko politikei jarraituko zitzaiela, nahi diren aldagai guztiekin, Aragoiko Erresuman, eta, jakina, Iruñeko Erresuman, bere batasun dinastikoaren pean (1076-1134), zeinaren subiranoek hiri-bizitzaren hedapena, merkataritza-jardueraren hazkundea eta, ondorioz, diru-ekonomiaren hazkundea bultzatu baitzuten».^[5]

Monedajea Petri II.ak sartu zuen indarrean 1205. urte inguruan, erresumaren nahigabez, bai zerga berria zelako, bai eragiten zuen kargagatik (libera bakoitzeko hamabi dirurekin ordaintzen baitzen, nahiz eta geroago murriztu egin zen). Joan I.aren erregealdian, marabedi bat gainditzen ez zuen kopuru bati erreparatu zion, zazpi sueldotan zenbatetsia, eta zazpi urtetik zazpi urtera ordaintzen zuten 70 sueldo baino gehiagoko ondasun higiezinak edo ondasun higigarriak zituztenek.

Errenta horretatik ere ez zuten asko ateratzen, ordena militarreko ondasunek erdia bakarrik ordaintzen zutelako, eta jaurerrikoek ezer ez, baizik eta hiri eta hiribildu batzuek zituzten zerga-salbuespenengatik, eta beste batzuei ekarpen hori itzultzeagatik eta errege-erreginek eliza eta jaun batzuen alde jasotzeko eskubidea besterentzeagatik.

• Bisson, Thomas N.. (1973). «II. Sur les origines du monedatge : quelques textes inédits» Annales du Midi 85 (111): 91–104.  doi:10.3406/anami.1973.4796..
• Carrasco Pérez, Juan. (2011). «El impuesto del monedaje en el reino de Navarra (ca. 1243-1355): fiscalidad, demografía, historia monetaria» Príncipe de Viana 72 (252): 55-161. ISSN 0032-8472..
• Yanguas Miranda. (1840). Diccionario de antigüedades del Reino de Navarra. II (1. argitaraldia) Iruñea: Imprenta de Francisco Erasun y Rada, 585-679 or..