Popper

Popper edota poppers zenbait substantzia kimiko izendatzeko erabiltzen den izen generikoa da; orokorrean alkilo nitritoak dira, hala nola isopropilo nitritoa, 2-propilo nitritoa, isobutilo nitritoa, amilo nitritoa eta butilo nitritoa (sulfato de cobre(II) erreakzioaren ondorioz sortuak^[1]). Substantzia hauek arnasbidetik (sudurretik) inhalatuz hartzen dira. Likido koloregabeak dira, oso lurrunkorrak eta usain gogor zein bereizgarrikoak. Amilo nitritoa eta beste alkilnitrito batzuk sexu-plazerra areagotzeko inhalatu ohi dira.^[2] Popperrak 1970eko hamarkadan hasi ziren diskoteketan eta festa-giroan kontsumitzen.^[3] Munduko herrialde batzuetan haien salmenta kontrolatua dago edota ilegala da.

Lurrun hauen inhalazioak plazer-eztanda labur bat eta goragale sentipena eragiten du. Nahiz eta ikerketaren batek adierazi duen poppera osasunerako eta gizartearentzat beste substantzia aisialdigarri batzuk baino gutxiago kaltetzen duela,^[4] datuek erakusten dute ondorio bikario eta arrisku oso larriak dituela, bai laburrean eta baita epe luzean ere. Kontsumo jarraituak kalte neurologikoak eragin ditzake.^[5]

Hainbat ikerketek agerian utzi dute ikusmena aldi baterako oinarrian edo modu itzulezinean kaltetu dezakeela.^[6][7] Gainera, lurrunak inhalatu beharrean likidoa ustekabean irentsi edo zurgatzen bada, barne-kalte sarratzaileak eta heriotza eragin ditzake.^[8][9][10]

XIX. mendean, amilo nitritoa medikuntzan erabili zen hodi-dilatatzaile gisa eta antidoto gisa zianuro bidezko intoxikazioetan, nahiz eta gaur egun erabilera hori zaharkitua geratu den.^[10][11]

Thomas Lauder Brunton eskoziar mediku prestigiotsua izan zen amilo nitritoa bularreko angina tratatzeko erabili zuen lehena. Bere aplikazio klinikoa Arthur Gamgee eta Benjamin Ward Richardson zientzialariek egindako ikerketetan oinarritu zen. Bruntonen arabera, anginaren min bereizgarria baretu zitekeen amilo nitritoa emanez, substantzia honek arteria koronarioak dilatatzen baititu eta miokardiorako odol-fluxua hobetzen baitu.

Alkilnitrito lurrunkorrek metahemoglobina sortzea ere eragiten dutenez, denbora batez zianuro bidezko pozoitzeetan antidoto gisa erabili ziren.^[10] Metahemoglobina zianuroari lotzen zaio zianometahemoglobina sortuz (konposatu ez-toxikoa); horregatik, amilo nitritoa larrialdi-ekipoen parte izan zen, gaur egun erabilera hori baztertua dagoen arren.^[10][12]

1970eko hamarkadan, Time eta The Wall Street Journal bezalako hedabideek amilo nitritoaren aisialdiko kontsumoaren berri eman zuten hainbat gizarte-testuingurutan, sexu-plazera areagotzeko zuen lotura azalduz.^[13]

1980ko hamarkadako ikerketa batzuek popperraren kontsumoa talde espezifiko batzuekin lotu nahi izan zuten, bereziki gizon homosexualekin. Alabaina, ikerketa horiek laginketa-alborapen handia zuten; kontsumoa talde horretan ohikoagoa zela aurreosatuta abiatu baitziren eta datuak hipotesi hori indartzen zuten espazioetan bakarrik bildu baitzituzten. Horrek orientazio sexualaren eta substantziaren arteko asoziazio artifizial bat sortu zuen, gizarte osoko kontsumoaren irudi objektibo bat eman beharrean, eta estigmatizazio instituzionalizatua sustatu zuen.^[14]

1987an AEBko Senatuak eskatutako txosten baten arabera, herrialdeko biztanleria orokorraren %3ak baino gutxiagok erabili zuen amilo nitritoa noizbait.^[15] Adingabeen arteko kontsumoa historikoki oso baxua izan da, neurri batean salmentarako muga legalengatik.^[16]

2005eko txosten batek 12 eta 17 urte arteko nerabe estatubatuarren datuak aztertu zituen: %1,5ek adierazi zuen poppera noizbait kontsumitu izana, prebalentzia handiagoarekin 14 urtetik gorakoen artean.^[17] Ingalaterrako ipar-mendebaldeko inkesta batean, ordea, 16 urteko mutilen %20ak esan zuen substantzia mota hauek erabili zituela.^[3]

Poppera arnasbidetik hartzean efektuak oso azkar agertzen dira, baina haien iraupena oso laburra da (pare bat minutu eskas). Nitritoek ontzi terapeutikoetako muskulu leuna erlaxatzen dute eta haien dilatazioa (basa-hedapena) eragiten dute. Honek **odol-presioaren bat-bateko jaitsiera** eta **bihotz-maiztasunaren (taupaden) igoera** dakar.

Ekintza honek berotasun sentipen handia, desinhibizioa eta euforia sentsazioa eragiten du (gazteen artean **subidón** deitua).^[18] Ez dago argi garunean efektu zuzenik duen ala ez.^[19]

Sexu-harremanetan, popperrak erlaxazio muskular handia eragiten du uzkiko esfinterrean eta baginako hormetan,^[11] eta horregatik erabiltzen da penetrazioa errazteko. Gainera, kitzikapen sexuala eta orgasmoko sentipenak areagotzen ditu.^[2] Gehienetan gizon zein emakumeek plazera sentitzen dutela adierazi arren, efektua ez da berdina edonorentzat eta pertsona batzuei uzki-erekzioa mantentzeko arazoak edo zailtasunak sor ditzake.

Batzuek arrisku gutxiko substantziatzat jo arren (gizarte eta norbanako kalte globalen sailkapen batzuetan beheko postuetan agertzen delako),^[2][4] popperraren ondorioak oso kaltegarriak izan daitezke, bai berehalakoan, bai epe luzean.

• Mareoak, goragaleak eta desmayoak: Presio arterialaren beherakada bortitzak eraginda.
• Buruko min biziak: Kontsumitu eta hainbat orduz iraun dezaketenak (metahemoglobinemiaren seinale).
• Arnasbideen narritadura: Inhalazio maiztuak sudurreko mukosak eta birikak puztu ditzake, eztula eta arnasa hartzeko zailtasuna sortuz. Muturreko kasuetan asfixia ekar dezake.
• Erredurak: Likidoak larruazala ukitzen badu (aurpegian adibidez), erredura kimikoak eta dermatitis espezifikoak eragiten ditu.

• Kalte neurologikoak eta kognitiboak: Erabilera kronikoak memoria-galerak, kontzentrazio falta eta prozesamendu mentalaren moteltzea eragin ditzake.^[5]
• Ikusmenaren galera (Erretinopatia): Popperra maiz inhalatzeak erretinako zelulak kaltetu ditzakeela frogatu da, ikusmen arazo itzulezinak edo itsutasun aldi baterakoa sortuz.^[6][7]
• Toxizitate hepatikoa eta renala: Osagai kimikoek gibela eta giltzurrunak kaltetu ditzakete epe luzera.
• Arritmiak eta bihotz-arazoak: Kontsumo luzeak takikardiak, bihotz-gutxiegitasuna edo bihotzekoak jasateko arriskua handitzen du.
• Sistema immunitarioaren ahultzea: Gorputzak infekzioei aurre egiteko duen gaitasuna murrizten du.

Popperraren danger nagusienetako bat beste substantzia batzuekin nahastean datza:

• Viagra, sildenafiloa edo antzekoak (Erekziorako botikak): Erabat kontraindikatua dago. Biak basa-hedatzaile indartsuak direnez, haien konbinazioak hipotentsio kolapso basati bat eta **infartu akutua (heriotza)** eragin ditzake.^[21][22]
• Alkohola, kokaina edo estimulatzaileak: Bihotzari muturreko esfortzua eragiten diote, kolapso kardiobaskularra erraztuz.
• Glaucoma duten pertsonak: Erabat debekatua dute poppera, begi-barneko presioa igotzen duelako.^[23]

Popperrak inhibizioak kentzen dituenez eta muskuluak (uzkia) erlaxatzen dituenez, **babesik gabeko sexu-praktikak** egitea errazten du. Horrek zuzenki igotzen du Sexu Transmisiozko Infekzioak (ITS) hartzeko probabilitatea, hala nola VIH/GBG, sífilisa edota Hepatitis C birusa, kontsumitzaileari segurtasun-beldur faltsu bat ematen dion bitartean.

Ustekabean likidoa irentsiz gero sortzen den metahemoglobinemia kasu larrietan, tratamendua metileno urdina ematea izaten da ospitalean.^[11][24] Likidoa arnasbideetara pasatzeak pneumonia lipoidea sor dezake.^[9]

Beste droga batzuek ez bezala, poppera erraz eskura daiteke denda askotan edo interneten, herrialde askotan "larru-garbitzaile" (*leather cleaner*) edo "giro-garbigailu" gisa saltzen baita legezko zirrikituak aprobetxatuz. Hala ere, **itxurazko legaltasun horrek ez du esan nahi segurua denik**. Espainian bere salmenta eta banaketa aisialdirako debekatua eta mugatua dago (osasun publikorako arriskutsua delako), eta Europar Batasuneko herrialde askotan murrizketa gogorrak ditzen dituzte bere osagaien toxizitateagatik.