Salambi

Salambi (txuvaxeraz: Салампи, Salampi)^{[oh 1]} Aleksandr Artemiev idazle txuvaxaren eleberria da. Lehen aldiz Yalav txuvaxerazko literatura aldizkarian argitaratu zen, zatika, 1954tik 1955era.^{[1][2][3][4][5][6][7][8][9]} 1956an liburu moduan argitaratu zen. Bigarren Mundu Gerraren ondorengo Txuvaxiako gazteen bizitza deskribatzen du: haien ametsak eta nahiak, sufrimendua eta esperientziak, pozak eta atsekabeak, maitasuna eta adiskidetasuna. 2010ean, Txuvaxiako Liburutegi Nazionalak Salambi Mendeko Liburu izendatu zuen.^{[10][11][12][13]}

Salambi Akramova neska apala, adimentsua, jatorra eta printzipioduna da, barne-mundu aberatsa duena. Bere izena txuvaxerazko salam (txuvaxeraz: салам) agurretik eta pi(ke) (txuvaxeraz: пи(ке), euskaraz: «andre») hitzetik dator eta, beraz, «andre adeitsu» esan nahi du. Baliteke protagonistaren izena egileak Piotr (Petěr) Khuzangai txuvaxiar poetarekin zuen adiskidetasunak eragin zuen, zeinaren alabak ere Salambi izena zuen. Beste bertsio batek izen hori Gustave Flauberten Salammbô eleberriarekin lotzen du. Pertsonaiek beraiek eleberri hori aipatzen dute, Salambi eta Salammbô izenak alderatuz. Akramova abizena Akram arabierazko izenetik dator eta «eskuzabalena» esan nahi du.

Anatoli Almazov musikari gazte talentuduna da, Kazango Kontserbatorioko ikaslea. Txuvaxiako herri txiki batean hazi zen. Eleberria aurrera doan heinean, bere ezagun batzuen damu handirako, jende okerrarekin harremenetan hasten da, bere bidetik aldentzen da, ikasteari uzten dio eta tabernetan hasten da lanean.

Ekintza gerraosteko lehen urteetan gertatzen da. Salambi herri txiki bateko gastea bat, bere amarekin bizi dena eta Txeboksaryko Nekazaritza Institutuan matrikulatzen dena. Salambiren mutil-laguna, Valeri, gerran hil zen, eta hark Anatoli Almazovekin, Valeriren fronteko lagunarekin, harreman estua sortzen da bien artean, baina Salambiren lagun maltzurrak, Muzak, Almazov engainatzen du berarekin harremanean hasteko. Salambi umezurtz talde baten ondotik pasatzen da, eta mutil batek, Valerikek, heltzen dio, «Ama!» oihuka. Salambiren bihotza hunkitzen du, eta haur hori adoptatzea erabakitzen du eta ikasketak aldi baterako uzten ditu jaioterrira itzultzeko. Zurrumurru bat zabaldu da herrian Salambik ezkontzatuk kanpo izan zuela bere semea, eta Salambik berak ez die inori esan nahi haurra adoptatua dela, asko maite baitu. Almazov herrira etortzen da Salambi bisitatzera, baina lotsa eta deserosotasun sentsazioak ez die elkarri azalpenak ematen utzi. Almazovek uste du Salambi etsita dagoela berarekin eta, oro har, ez dela ona gerrako lagun baten neska-lagunaz maitemintzea, eta Salambiri iruditzen zaio Almazovek ez duela hura eta haurra behar. Almazov Siberiara alde egiten du, baina ustekabean, Andrei itzultzen da, Valeriken aita, gerrak etxea eta familia kendu zizkion gizon errespetagarri eta zintzoa. Salambi bere semearekin bizi den herrira etortzen da. Oso inpresio ona egiten du bertako guztiengan, Salambiren amaren etxea berritzen du eta lana aurkitzen du herritik gertu. Senargai perfektua zirudien Salambirentzat. Azkenean, Andrei eta Salambi elkarrekin bakarrik aurkitzen dira basoan eta elkarri gertuagotik begiratzen diote. Yalav aldizkariko jatorrizko argitalpenetan, hori da istorioaren amaiera.

Liburu argitalpenetan, amaiera desberdina da. Salambik Almazoven mezu bat jasotzen du eta inspiratuta sentitzen da. Hala ere, Almazov berriro desagertzen da denbora luzez. Salambi, institututik graduatuta, herrira itzultzen da. Hainbat urte igaro ondoren, Almazov ere itzultzen da Txeboksaryra. Lagun zaharrek euren itxaropenak bete ez izana, musikarekiko zuen gaitasun handia alde batera uztea eta Salambi sufritzera behartzea leporatzen diote. Almazovek maitasun gutun bat idazten dio Salambiri. Amaieran, biak elkartzen dira, eta Salambik Almazov aukeratzen du Andreiren gainetik.

Eleberrian behin eta berriro errepikatzen den motiboetako bat Salambiren maitasun abestia da, Aleksandr Artemievek eleberrirako idatzi zuena.^[14] Egileak berak «Maitasun abestia» (txuvaxeraz: Юрату юрри) deitu zion, baina pertsonaia guztiek «Salambiren abestia» (txuvaxeraz: Салампи юрри).

• 1960an, S. Treguben errusierazko itzulpena argitaratu zen.^[15]
• 2019an, Bülent Bayramek turkierara itzuli zuen eleberria.^[16]

• Salambiren istorioan oinarrituta, Anisim Aslamasek opera heroiko-liriko baten libretoa idatzi zuen.^[17]
• Gennadi Aigi poetak Salambi eleberriaren egileari eskainitako poema bat idatzi zuen.^[18]