Shuar

Shuar
	;
	;
Mota	etnia
Hizkuntza	Shuarrera eta gaztelania
Erlijioa	katolizismo eta Xamanismo
Geografia
Estatua	Ekuador

Shuar herria (edo Jibaro herria)^[1] Hego Ameriketako leinu borrokazale bateko kidea da, Ekuadorreko eta Peruko Amazonian bizi den herri indigena da, Morona Santiago eta Pastaza probintzietako oihanetan. Ospetsuak dira ehizan trebeak direlako eta buruak murrizteko duten tradizioagatik, tzantsa izenez ezagutzen dena. Espainiarrek menderatu zituzten baina matxinatu eta askatasuna lortu zuten 1599an.^[2]

Shuarrak ezagunak dira gerran duten trebeziagatik, bai beren lurraldeen defentsan, bai kanpoko etsaien aurkako erasoan. Gaur egun, shuar asko nekazaritzaren eta ehizaren inguruan antolatutako komunitateetan bizi dira, nahiz eta meatzaritzan eta egurraren industrian lan egiten duten batzuk ere badiren.^[3]^[4] Herri nekazaria da nagusiki; abereak hazten dituzte, eta arrantzan ere aritzen dira. Emakumeen lana nekazaritza da eta gizonena berriz ehiza.

Lurraldea

Lurralde tradizionala ez dago ondo mugatuta, eta, beraz, suposatzen da mendikatearen mendi-adarretatik mendebalderantz Pastaza, Napo, Upano eta Zamora ibaien arroetaraino dagoela, baita Ekuadorren dauden Moronaren ibai-adarretatik ere. Hala ere, shuar kontzentrazio handiak daude Perun, Amazoniako departamenduen iparraldean.

Ez Inken Inperioak ez Espainiakoak ez zuten lurralde hau kontrolatzerik lortu. 1490ean inkak atzera bota zituzten eta 1549an Hernando de Benaventeren espainiar espedizioak porrot egin zuen.^[5] 1599an, Kirupek zuzendutako shuarrek espainiarrak behin betiko kanporatu zituzten beren lurraldetik, eta hauek jibaro izena eman zieten, basati hitzaren sinonimo gisa.^[6]^[7]

Shuarrera hizkuntza

Shuarrera^[8] Shuar herrian mintzatzen den hizkuntza da.^[9] Bere hiztunek shuar diete bere buruei, euskaraz "herri" esan nahi duena. Lehen mespretxuz jibaro edo xibaro diete, euskaraz "basati" esan nahi zuena. 80.000 shuar baino gehiago izan arren, 35.000k baino ez dute shuarreraz egiten.

Shuarrera^[8] shuar familia linguistikokoa da.^[9] 80.000 shuar baino gehiago izan arren, 35.000k baino ez dute shuarreraz egiten. Hiztunek shuar diete bere buruei, hitz horrek "herri" esanahia duela. Lehen mespretxuz jibaro edo xibaro esaten zieten espainolek, hitz horrek "basati" esanahia zuela.

Tzantsa, buru murriztuak

Borrokan trebeak dira oso. Etsairen bat hiltzen zutenean haren arimak ez ziezaien gaitzik ekar, burua moztu, buruko hezurrak kendu, egosi, harri berotuz azala leundu, ukabilaren tamaina hartzeraino txikituz momifikatu eta buru horiek garaipen agiri gisa (t zantsa) gordetzen zituzten, orain dela gutxi arte. 20.000 bat lagunek osatzen dute leinua, emakumeek batez ere, gizonezko asko borrokan hiltzen baitira.

Taldeak

Batzuetan jibaro edo Shuar herrian honako talde nagusi hauek bereizten dira:

Aditu batzuen ustetan hauek ere herri jibaroak dira:

Antipas^[10]
Mayna^[11]

Erreferentziak

↑ Euskaltzaindia. (PDF) 190. arauaː Munduko herriak eta etniak. .
↑ Plitt, Laura. (15 de junio de 2017). El origen de la macabra práctica de la tribu Shuar de América del Sur de reducir la cabeza de sus enemigos. .
↑ null. (2017-03-27). La minería amenaza a los indígenas shuar en Ecuador. ISSN 0362-4331..
↑ «Warints y Yawi, los shuar que abrieron la selva a la minería» El Universo 2022-04-03.
↑ Unkuch Week, Rosa Clelia. (2012). «Guía didáctica para la enseñanza del alfabeto shuar en el segundo año de educación básica de la escuela "29 De Junio" de la parroquia chiguaza, cantón humaboya durante el año lectivo 2011-2012» Tesis de grado previa la obtención del título de Licenciado en Ciencias de la Educación (Editorial de la Universidad Politécnica Salesiana).
↑ Instituto Científico de Culturas Indígenas (ICCI). Shuar. Quito, Ecuador.
↑ Sánchez, Gastón. (2021-10-09). «Los shuar, la aterradora tribu amazónica que cortaba y reducía la cabeza de sus enemigos» Clarín.
↑ ^a ^b Euskaltzaindia. 38. araua: Munduko estatu-izenak, herritarren izenak, hizkuntza ofizialak eta hiriburuak. .
↑ ^a ^b Adelaar, Willem F.H. with Pieter C. Muysken.. (2004). The languages of the Andes. Cambridge: Cambridge University Press, 432-437 or. ISBN 978-0-521-36275-7..
↑ Stirling, Matthew. (1938). «Historical and Ethnographic Materials of the Jivaro Indians» Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology Bulletin 2 (117).
↑ Harner, Michael. (1972). Jivaro: People of the Sacred Waterfalls. ISBN 0385071183..

Bibliografia

Josep Maria Fericgla (1994). Los jíbaros, cazadores de sueños. Diario de un antropólogo entre los shuar y experimentos con la ayahuasca. Barcelona: Integral. ISBN 9978-04-207-5. Archivado desde el original el 28 de diciembre de 2013. Consultado el 16 de mayo de 2013.
Harner, Michael 1972: Shuar, pueblo de las cascadas sagradas. Abya Yala [3ª ed. en castellano]. Quito. 1994
Juank, Aij 1984: Pueblo de fuertes: rasgos de historia Shuar. Abya Yala. Quito.
Munzel, Mark 1981: El pueblo Shuar, de la leyenda al drama. Abya Yala. Quito.
Ochoa, Carmen y Luz María Sierra 1976: Una comunidad Shuar en proceso de cambio. Abya-Yala. Quito.
Sepúlveda, Luis 1989: Un viejo que leía novelas de amor Maitasun elaberriak irakurtzen zituen agurea. Tusquets Editores. Barcelona. 1993
Davis, Wade: El río: exploraciones y descubrimientos en la selva amazónica. FdCE, Bogotá, 2009-2010