Tarbeliar
| Mota | talde etniko historiko |
|---|---|
| Honen parte | Akitaniar |
| Geografia | |
| Jatorria | Akize |
| Hedapen mapa | |
 | |
Tarbeliar[1] (latinez: Tarbelli)[2][3] (grekoz (Τάρβελλοι/Tárbelloi)[4] egungo Lapurdi eta Nafarroa Beherean eta Gaskoniako Chalosse eskualdean bizi zen akitaniar herria izan zen[5] eta aitzin-euskaldun gisa sailkatzen da[6]. Iturri klasikoek diote Aturri ibaiaren (latinez: Aturrus) erdialdean eta behealdean bizi zirela, alde bietan. Hiriburua Aquae Tarbellicae, zuten, egungo Akize. Ausoniok esana «Tarbeliarrek orro egiten duten eskualdea».
Publio Lizinio Krasok menperatu zituen K.a. 56. urtean, eta ondoren, beste herri batzuekin batera, Civitas Aquensium hiria sortu zuten, Gallia Akitania barruan, aurretik, latindarrek Aquae Tarbellicae edo Aquae Terebellicae[4] izendatzen zuten kokagunean.
Ausciarreekin batera, Akitaniako herri boteretsuenetako bat izan ziren.[7] Tarbeliarrak lau triburen konfederazioa izan zen. Kokosateak eta tarusateak ziren, seguruenik, haien bezeroak.[7]
Mugakideak
Iparraldean kokosateak zeuden, hegoaldean barduliarrak, ekialdean tarusateak, atureak eta Venarniak, eta mendebaldean Bizkaiko golkoa zituzten.[8] Egungo Orthezetik gertu zegoen Castetarbe herrixkak ekialdeko muga osatzen zuen. Julio Caro Barojak idatzi zuen, Ptolomeok aipatu zuela Pirinioak zirela tarbeliarren muga hegoaldean.[9]
Bizimodua
Pirinioetako beste akitaniarrek bezala abeltzaintza (ardiak, behiak eta zaldiak) zuten bizimodua, transhumantzia eginez. Hala ere, nahiz eta garrantzi gutxiago izan, beste lehengai batzuk ere profitatu zituzten. Estrabonek zioen urrea ustiatzeari esker neurri batean aberastu zirela[10] bai eta euren lurraldean zeuden iturri bero eta hotzei esker.[11][4]
Izena
Julio Zesarrek tarbelli izena erabiltzen du aipatzen dituenean (K.a I. m.) eta Estrabonek, grekoz idazten zuenez, Tárbelloi (Τάρβελλοι) (K.o. I. m.), Pliniok Tarbelli Quattuorsignani esamoldea erabiltzen du Plinio (K.o. I. m.), eta Saguntoko inskripzioan tarbellus edo Tarbellus IIII Signanus (Tarbellus Quattuorsignani?).[12]
Tarbellus IIII Signanus esamoldearen inguruan irakurketa ezberdinak egin dira. Sagunton aurkitu zen esaldi hori Lucius Valerius Muntanus-en epitafioan irakur diteke, bere jatorria aipatzen den zatian, hor aipatzen den hildakoa Tarbellus IIII signanus "etxekoa" zela zehazten da. Antzeko hitzak erabili zituen Pliniok Tarbelli quatuorsignani esamoldea erabili zuenean (euskaraz: "lau zutoihalen tarbeliarrak")[6] eta ikerlari batzuetzat, tarbeliarrek lau herrien federazioa osatzen zutela adierazten du esamolde horrek.[13]
Joakín Gorrotxategik proposatu zuen Akitaniako onomastikan arrunta den adjektiboa ('beltza') tar atzizkiari lotuz sortutako izena izan daitekeela.[14]
Erreferentziak
- ↑ Euskaltzaindia. (2015-1-30). 174. araua: Antzinateko herriak. Ekialdeko eta Europako herriak. , 3 or..
- ↑ Julio, Zesar. Commentarii de bello Gallico. 3,27.
- ↑ (Gaztelaniaz) .
- ↑ a b c (Ingelesez) Demarolle, Jeanne-Marie (Nancy). (2006-10-01). Tarbelli. Brill (kontsulta data: 2023-02-22).
- ↑ Aitzineuskara edo protoeuskararen Euskal Tribuak Rohlf-ko mapa toponimikoa
- ↑ a b (Frantsesez) Iglesias, Hector. (2008). «Observations concernant les récentes critiques et omissions de Joseba Lakarra à propos des recherches d'Hector Iglesias sur la problématique "basco-ibérique" suivies d'une hypothèse inédite concertant l'inscription de Liria» Arse: Boletín anual del Centro Arqueológico Saguntino (42): 35–104. ISSN 0213-8026. (kontsulta data: 2023-02-22).
- ↑ a b (Frantsesez) Duval, Paul Marie. (1989). "Les peuples de l'Aquitaine d'après la liste de Pline" IN: Travaux sur la Gaule : 1946-1986. Ecole française de Rome ISBN 2-7283-0167-0. PMC 21275363. (kontsulta data: 2023-02-22).
- ↑ Talbert, Richard J. A. (2000). Barrington Atlas of the Greek and Roman World. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-03169-9.
- ↑ «TARBELIOS - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (kontsulta data: 2023-02-22).
- ↑ Estrabon 4,2,1
- ↑ Plinio, Naturalis Historia, 31,4.
- ↑ CIL II-14, 00625 = CIL II, 3876 (LXXIX or.) = CIL II-14, 1034 or.= D 06962 = ELST 00267 = IRSAT 00408 = HEp 2002, 00444
- ↑ (Ingelesez) «Dictionary of Greek and Roman Geography (1854), TAANACH, TARANEI, TARBELLI» www.perseus.tufts.edu (kontsulta data: 2023-02-22).
- ↑ (Ingelesez) Falileev, A. I.. (2010). Dictionary of continental Celtic place-names : a Celtic companion to the Barrington atlas of the Greek and Roman world. CMCS ISBN 978-0-9557182-3-6. PMC 647800424. (kontsulta data: 2023-02-22).
Ikus, gainera
Kanpo estekak
| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak: Q2476138
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
