Wolf sumendia
| Wolf sumendia | |
|---|---|
 | |
| Datu orokorrak | |
| Garaiera | 1.707 m |
| Prominentzia | 1.707 m |
| Mota | mendia eta Sumendia |
| Geografia | |
 | |
| Koordenatuak | 0°02′00″N 91°20′00″W / 0.0333°N 91.3333°W |
| Estatu burujabe |  Ekuador |
| Province of Ecuador | Galapagoak probintzia |
| Leku geografikoa | Isabela uhartea |
| Geologia | |
| Material nagusia | basalto |
Wolf sumendia, Whiton mendia bezala ere ezaguna, Galapago uharteetako tontorrik altuena da.[1] Isabela uhartean dago eta 1.710 m-ko altuera du. Ezkutu-sumendia da, eta zopa-ontzi itxura du.
XIX. mendean Galapago uharteak aztertu zituen Theodor Wolf geologo alemaniarraren izena hartu zuen sumendiak. Galapagoen iparraldean dagoen Wolf uharteak ere geologoaren izena darama.
Wolf sumendiaren altuerak ultragoraguneko tontor bihurtzen du (1.500 m-tik gorako goragune topografikoa duen tontorra).[2]
Geologia
Hawaiiko uharteen sorreraren antzeko prozesu batean, Galapagoak (lotutako hotspotarekin batera) mantu-luma batetik sortuak dirudite. Luma hau bere lekuan mantentzen da Nazca Plaka bere gainetik mugitzen den bitartean; plaka honen mugimendu erlatiboa milioi urteko 0,46 gradukoa da.[3][4] Sumendiak berak milioi erdi urte baino gutxiago dituela kalkulatzen da; haren azpian dagoen plaka ozeanikoak 10 milioi urte inguru dituela teorizatzen da.[5]
Wolf Isabela uhartearen iparraldeko muturrean dago, Galapagoetan, eta ekuatorean esertzen da, uharte hau osatzen duten sei sumendi koaleszenteetako bat (besteak Ekuador, Darwin, Alcedo, Sierra Negra eta Cerro Azul dira). Fernandina uharteko sumendiarekin batera, mendebaldeko Galapagoetako sumendiek antzeko egiturak dituzte, uhartediaren ekialdeko sumendietatik bereizten direnak. Mendebaldeko sumendiak garaiagoak dira eta ekialdekoak baino galdara handiagoak dituzte, zopa-ontzi irauli baten forma ere badute.
Wolfek 1.700 metrotik gorako altuera hartzen du; galdara 6 bider 7 km zabal da eta 700 m-ko sakonera du. Cerro Azulek bakarrik du Galapagoetan antzeko sakonerako galdara. Azken erupzioaren ondoren, galdaran kolapsoa izan zen, bere itxura mailakatua eraginez. Wolfek oso malda handiak ditu 35 gradutara iritsiz leku batzuetan, sarbidea zailduz. Galapagoetako lehen erupzio historikoa 1797an erregistratu zen sumendi honentzat; beste hamaika erupzio erregistratu dira ordutik, azkena 2022ko urtarrilaren hasieran izan zelarik. 1797 baino lehenagoko erupzioak azaleko esposizioen analisitik datatu dira. Labarik berrienak ekialdeko eta hegoaldeko aldeetan daude, baita galdararen barruan ere.[6]
Wolf-eko laba-jarioak ezohikoak dira ozeano erdiko uharte baterako, eta ondoan dauden bi sumendietatik, Ekuador eta Darwin-etik, eta luma-erdialdetik gertuago dauden beste sumendi batzuetatik ere desberdinak dira. Wolf-eko labak Galapagos Hedapen Zentrotik, 200 km baino gehiagora dagoen ozeano erdiko gandorretik, sortutakoen antzekoak dira, eta hori Fernandinan zentratuta dagoen lumaren eta goi-mantuaren arteko elkarrekintzaren ondorioz izan daiteke.
Basabizitza
Galapagoetan ohikoa den bezala, Wolf sumendiak fauna berezia du, taldeko beste uharteetatik ez ezik uharte berean dituen ondoko sumendietatik ere bereizten delarik. Galapagoetako dortokaren azpiespezie propioa du, Chelonoidis nigra becki, zeinak zela-formako maskorra duen eta sumendiaren iparraldeko eta mendebaldeko magaletan aurkitzen den, landaredi dentsoagoa dagoen laba-fluxu berrienetatik urrun.[7][8] Hala ere, Galapago irla askotako dortoken azpiespezieak Wolf sumendian abandonatu dituzte garai batean dortoka elikagai iturri gisa biltzen zuten itsasontziek. C. n. becki mehatxatuta dago populazioen presioengatik, hala nola katu feralen harrapakaritzagatik.[9] 2008an Wolf sumendiari buruzko 1600 ale baino gehiagoren artean egindako inkesta batean, dortoken morfologia guztiak aurkitu ziren, horien artean, forman Lonesome Georgeren antzekoak diren bi. Gaur egun, ale horien DNA-azterketak egiten ari dira.[10][11]
2009an Wolf Volcano mendiaren magalean lurreko iguana espezie berri bat identifikatu zuten, lurreko iguana arrosa.[12]Iguana hori parkeko zaindariek aurkitu zuten 1986an eta 2000. urtetik zientzialariek aztertu zuten, eta 2009an espezie bereizi gisa identifikatu zuten. Zientzialariek ez dakite espeziea non garatu zen, Wolf sumendia edo Isabela uhartea sortu aurretik Galapagoetako beste lurreko iguanatik banandu zela uste baita.[13]
Ekologia
Habitat naturala mehatxupean dago ahuntzak sartzeagatik. Galapagoetako Parke Nazionalak Isabela proiektua eratu du Wolf inguruko ahuntz basatuak desagerrarazteko.[14]
Erupzioak
2015eko erupzioa
33 urtez geldirik egon ondoren, Wolf sumendiak erupzioa izan zuen 2015eko maiatzaren 25ean. Sumendia ez dago populatutako gune batetik gertu. Laba sumendiaren ekialdetik eta hego-ekialdetik isurtzen zen, eta, beraz, ipar eta mendebaldeko aldeetan bizi zen lurreko iguana arrosa ez zegoen arriskuan.[15][16][17][18]
2022ko erupzioa
2022ko urtarrilaren 7an, Ekuadorko Institutu Geofisikoak iragarri zuen 2022ko urtarrilaren 5eko (asteazkena) gauerdia baino pixka bat lehenago Wolf sumendiak 3.793 metroko (12.444 oin) laba hodei zurbil bat bidali zuela zerura.[19]
Erreferentziak
- ↑ «Volcán Wolf» Chinci World Atlas.
- ↑ de Ferranti, Jonathan; Maizlish, Aaron. (2005). «Ecuador: 15 Mountain Summits with Prominence of 1,500 meters or greater» peaklist.org.
- ↑ Gripp, Alice E.; Gordon, Richard G.. (July 1990). «Current plate velocities relative to the hotspots incorporating the NUVEL-1 global plate motion model» Geophysical Research Letters 17 (8): 1109–1112. doi:. Bibcode: 1990GeoRL..17.1109G.. (deg/m.y. figure is on page 1110)
- ↑ Geist, Dennis J.; Naumann, Terry R.; Standish, Jared J.; Kurz, Mark D.; Harpp, Karen S.; White, William M.; Fornari, Daniel J.. (June 13, 2005). «Wolf Volcano, Galápagos Archipelago: Melting and Magmatic Evolution at the Margins of a Mantle Plume» Journal of Petrology (Oxford University Press) 46 (11): 2197–2224. doi:. Bibcode: 2005JPet...46.2197G..
- ↑ Scott, Michon; Allen, J.. (February 13, 2009). «Wolf Volcano, Galapagos Islands» Earth Observatory: Images (EOS Project Science Office, NASA Godard Space Flight Center).
- ↑ «Volcan Wolf» Galapagos Geology on the Web (Cornell University Department of Geological Sciences).
- ↑ Rothman, Robert H.. «Giant Tortoise» Reptiles (Rochester Institute of Technology).
- ↑ Swingland, ed. «The Conservation Biology of Tortoises» The Conservation Biology of Tortoises. in: Occasional Papers of the IUCN Species Survival Commission (SSC) No. 5. Switzerland: International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, 24–28 or. ISBN 2880329868..
- ↑ «Tortoise & Freshwater Turtle Specialist Group. Chelonoidis nigra spp. becki» IUCN 2012. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2012.2 (International Union for Conservation of Nature and Natural Resources) 1996.
- ↑ Emanuel, Janet Rettig. (May 11, 2007). «Study of Galápagos tortoises' DNA may locate mate for 'Lonesome George'» Yale Bulletin & Calendar (Yale University) 35 (28).
- ↑ «Scientific Expedition to Wolf Volcano Returns» Galapagos Conservancy 17 December 2008.
- ↑ Black, Richard. (January 5, 2009). «Pink iguana rewrites family tree» BBC News.
- ↑ Gentile, Gabriele; Fabiania, Anna; Marquez, Cruz; Snell, Howard L.; Snell, Heidi M.; Tapia, Washington; Sbordonia, Valerio. (2009). «An overlooked pink species of land iguana in the Galápagos» Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (National Academy of Sciences of the United States of America) 106 (2): 507–511. doi:. OCLC .2626733 PMID 19124773..
- ↑ «Ecosystem Restoration: Project Isabela» Galapagos Conservancy: Conservation: Project Areas (Galapagos Conservancy).
- ↑ «Wolf volcano erupts on Galapagos island» BBC News 26 May 2015.
- ↑ Ulmer, Alexandra; Murphy, Peter. (May 25, 2015). «Volcano Erupts in Galapagos Islands, Home to Unique Pink Iguanas» Scientific American.
- ↑ «Ministerio del Ambiente evalúa erupción del volcán Wolf» Parque Nacional Galápagos May 25, 2015.
- ↑ Allen, Jesse; Carlowicz, Mike. (Jun 30, 2015). «Eruption of Wolf Volcano, Galapagos Islands» NASA.
- ↑ (Ingelesez) «Volcano erupts on Galapagos Islands | 07.01.2022» DW.COM.
Kanpo loturak
| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak: Q1376373
Multimedia: Wolf volcano / Q1376373
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
