Nigella
| Nigella | |
|---|---|
 | |
| Phân loại khoa học | |
| Giới (regnum) | Plantae |
| (không phân hạng) | Angiospermae |
| (không phân hạng) | Eudicots |
| Bộ (ordo) | Ranunculales |
| Họ (familia) | Ranunculaceae |
| Phân họ (subfamilia) | Ranunculoideae |
| Tông (tribus) | Nigelleae |
| Chi (genus) | Nigella L., 1753[1] |
| Loài điển hình | |
| Nigella arvensis L., 1753[1] | |
| Tổ và loài | |
| |
| Danh pháp đồng nghĩa | |
| |
Nigella là một chi gồm khoảng 25 loài thực vật sống một năm hoặc hai năm thuộc họ Ranunculaceae, có nguồn gốc từ Macaronesia, Nam và Trung Âu, Bắc Phi, Trung Đông và Trung Á.[2] Các tên gọi thông thường trong tiếng Anh được dùng cho các loài thuộc chi này là nigella (cỏ hạt màu đen, hắc chủng thảo), devil-in-a-bush (con quỷ trong bụi cây) hoặc love-in-a-mist (tình yêu trong sương mù).
Các loài này cao từ 20 đến 90 cm (8 đến 35 in), với lá chia nhỏ; các đoạn lá hẹp, từ thẳng đến hình chỉ. Hoa màu trắng, vàng, hồng, xanh lam nhạt hoặc tím nhạt, với năm đến mười cánh hoa. Quả là một quả nang gồm nhiều quả đại hợp nhất, mỗi quả chứa nhiều hạt; ở một số loài (ví dụ: Nigella damascena), quả nang to và phồng lên.
Đặc điểm
Các loài Nigella là thực vật thân thảo sống một năm, thường cao tới 20 – 45 cm (10 – 70 cm).[3][4] Chúng phát triển rễ cọc.[5] Thân cây mọc thẳng và thường phân cành, có rãnh và chủ yếu không lông.[3]
Các lá sát gốc và trên cành thường có cuống và phiến lá; các lá cao nhất không cuống.[3][5] Cuống của các lá sát gốc dài tới 15 mm. Phiến lá từ thuôn dài tới hình trứng ngược, dài 15 – 35 mm, rộng 8 – 20 mm, và chia thành 2-3 chét lá lông chim. Các lá chét thẳng.[3] Cuống của lá trên thân dài 1 – 2 mm. Phiến lá của các lá trên thân thường phân chia thành chét lá lông chim kép, nhưng đôi khi không phân chia.[3] Các phần lá giống hình chỉ, chia cắt mịn, giống như lông. Mép lá nhẵn.[4]
Hoa đơn độc, ở đầu cành hay nách lá, hoặc thường sắp xếp trong các cụm hoa kiểu cành hoa phân nhánh lỏng lẻo.[3] Thường có 5 – 6 lá bắc tổng bao; tổng bao này nằm ngay phía dưới hoa. Lá bắc tổng bao phân chia lông chim mịn.[5]
Các hoa lưỡng tính đối xứng toả tia, mẫu 5 với bao hoa kép, đường kính 10 – 15 mm, hiếm khi tới 20 mm.[3][4][5] Lá đài thường từ 5 tới 25,[3] giống như cánh hoa, màu từ trắng tới xanh lam[4] hoặc hồng, hiếm khi trắng ánh vàng hay xanh lục tới nâu.[3][5] Lá đài nhẵn nhụi, có vuốt, thuôn dài tới elip hay trứng ngược với đỉnh nhọn tới nhọn thon, dài ~5 mm, rộng 2,5 – 4 mm.[3][5] Thường 5, hiếm khi 6 – 10 tuyến mật,[3] màu xám chì, nâu hạt dẻ, ánh nâu, lam, tím, có đốm hoặc sọc.[3] Tuyến mật hai môi, không giống cánh hoa, với mũ trùm.[4] Các tuyến tiết mật nằm ở phần trên của tuyến mật.[5] Vuốt tuyến mật dài hơn lá đài khoảng trên 2 lần. Đĩa tuyến mật hình tròn và xẻ khía sâu tại phần trên. Môi trên (môi trong) dài 1 – 1,5 mm, rộng 1,5 – 2 mm. Môi dưới (môi ngoài) hình tròn hay hình trứng, dài 7 – 9 mm, rộng 5 – 8 mm. Môi dưới có lông dài che phủ thưa thớt, với mép có răng cưa không đều và gợn sóng.[3] Thường có 15 - 16 (12 - 75 tới nhiều[4]) nhị sắp xếp thành 2 vòng.[3] Chỉ nhị mỏng,[5] dài 3 – 5 mm. Bao phấn dài 1 – 2 mm, cắt cụt ở đỉnh, màu ánh lục, vàng hay nâu khi phấn thuần thục.[3] Không có nhị lép.[5] Thường với 5 – 10 (hiếm khi 2) lá noãn thượng,[3] hợp nhất một phần hoặc toàn bộ ở phần trên. Noãn 25 - 100.[5] Các nhánh vòi nhuỵ tương đối dài,[3] chủ yếu là rời; chúng tạo thành các đầu nhuỵ kiểu vòi nhuỵ xoắn hay xoắn ốc.
Từ 2 tới 8 (hiếm khi 14) quả đại không cuống kết nối với nhau nhiều hay ít, mỗi quả chứa vài hạt. Khi tính cả phần mỏ thì quả đại dài 5 – 10 mm, rộng 2 – 3 mm, bề mặt có mụn cơm với các gân mịn.[3] Các vòi nhuỵ và lá đài bền còn lại trên quả đại.[4] Mỏ thẳng, dài 13 – 20 mm.[5] Các hạt màu đen, nâu, bóng hay xỉn, hình trứng ngược, dài 2 – 4 mm, đường kính 2 – 3 mm.[3] Áo hạt hình mắt lưới với các gờ nổi cao.[3][5]
Số nhiễm sắc thể cơ sở là x = 6;[5] dạng lưỡng bội với số nhiễm sắc thể 2n = 12.[3]
Tổ và loài
Phân loại dưới đây dựa theo Dönmez et al. (2021)[3] nhưng gộp các chi Komaroffia và Garidella trong bài báo của họ thành các tổ trong chi Nigella nghĩa rộng (sensu lato) như hiện tại được POWO công nhận.[2]
- Nigella sect. Erobatos DC., 1824
- Nigella damascena L., 1753: Loài điển hình của tổ.
- Nigella elata Boiss., 1843
- Nigella sect. Nigella = Nigella sect. Nigellaria DC., 1824: Hoa màu xanh lam, trắng, vàng.
- Nigella arvensis L., 1753: Loài điển hình của tổ và chi.
- Nigella carpatha Strid, 1970
- Nigella degenii Vierh., 1927
- Nigella deserti Boiss., 1841
- Nigella doerfleri Vierh., 1927
- Nigella fumariifolia Kotschy, 1865
- Nigella gallica Jord., 1852
- Nigella hispanica L., 1753
- Nigella icarica Strid, 1970
- Nigella koyuncui Dönmez & Uğurlu, 2015
- Nigella papillosa G.López, 1985
- Nigella sativa L., 1753
- Nigella segetalis M.Bieb., 1808
- Nigella stellaris Boiss., 1849
- Nigella stricta Strid, 1970
- Nigella turcica Dönmez & Mutlu, 2004
- Nigella sect. Nigellastrum (Heist. ex Fabr.) DC., 1824: Hoa màu vàng.
- Nigella ciliaris DC., 1817
- Nigella orientalis L., 1753: Loài điển hình của tổ.
- Nigella oxypetala Boiss., 1841
- Nigella sect. Komaroffia (Kuntze) Brand (1895)
- Nigella bucharica Schipcz., 1924
- Nigella integrifolia Regel, 1870: Loài điển hình của tổ.
- Nigella sect. Garidella (Heist. ex Fabr.) Zohary, 1983
- Nigella nigellastrum (L.) Willk., 1880: Loài điển hình của tổ.
- Nigella unguicularis (Poir.) Spenn., 1829
Sử dụng
Ẩm thực
Hạt của Nigella sativa, được biết dưới các tên gọi trong một số ngôn ngữ châu Âu như kalonji, black cumin (thì là đen), black caraway (carum đen), black coriander (rau mùi đen), Roman coriander (rau mùi La Mã), black onion seed (hạt hành đen), onion seed (hạt hành), charnushka (hạt đen), chernushka (hạt đen), git (trong ẩm thực La Mã),[6] hoặc đơn giản chỉ là nigella, được sử dụng làm gia vị trong ẩm thực Nam Á, Ethiopia, Trung Đông, Ba Lan.[7]
Hoa trong vườn
Vài loài được gieo trồng làm cây cảnh trong vườn. Nigella damascena từng được trồng tại các vườn trang viên ở Anh từ thời Elizabeth trong thế kỷ 16, được gọi là love-in-a-mist (tình yêu trong sương mù). Nigella hispanica là loài cao hơn với hoa lớn màu xanh lam, nhị đỏ và lá xám. Hạt Nigella tự nảy mầm nếu quả chứa hạt để chín. Quả nang chứa hạt khô cũng có thể dùng để cắm hoa.
Tham khảo
- ^ a b Carl Linnaeus, 1753. Nigella. Species plantarum 1: 534.
- ^ a b Nigella trong Plants of the World Online. Tra cứu ngày 18-5-2026.
- ^ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v Dönmez A. A, Aydin Z. U, & Dönmez E. O. (2021). Taxonomic monograph of the tribe Nigelleae (Ranunculaceae): a group including ancientmedicinal plants. Turkish Journal of Botany 45 (5): 468-502, doi:10.3906/bot-2105-39
- ^ a b c d e f g "Nigella". Tropicos. Vườn Bách thảo Missouri.
- ^ a b c d e f g h i j k l m Bruce A. Ford trong Flora of North America Editorial Committee (Hrsg.): Flora of North America North of Mexico. Quyển 3: Magnoliophyta: Magnoliidae and Hamamelidae, Nhà in Đại học Oxford, New York & Oxford, 1997, ISBN 0-19-511246-6. Nigella Linnaeus..
- ^ Monaco, Farrel (ngày 17 tháng 8 năm 2019). "Baking with the Romans--The Key Ingredient: Git".
- ^ Malhotra, S. K. (2004). "Nigella". Trong Peter, K. V. (biên tập). Handbook of Herbs and Spices. tr. 206–214. doi:10.1533/9781855738355.2.206. ISBN 978-1-85573-721-1.
Liên kết ngoài
Tư liệu liên quan tới Nigella tại Wikimedia Commons
Dữ liệu liên quan tới Nigella tại Wikispecies
| Quốc gia | |
|---|---|
| Khác | |
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
