Israël

Israël, officieel in 't Hebreêuws: מדינת ישראל , en in 't Araobisch: دولة اسرائيل , ofwè de Staet Israël, is 'n land in West-Azië. De bevolkieng tel onheveer tien meljoen mins'n (2024).^[1]

De gebeurtenisse uut de Biebel spelende d'r eige voo een groôt deel of in Israël. De Biebel vurmde voe de zionistn de basis van ulder recht op 't gebied in 't Middn-Ôost'n en de oprichting van de staet Israël. Dur waere ok vee orthodoxe joodn die di aors over dochte.

Sins die tied kende de jonge staet vee gewelddaedige conflict'n, die tot noe vôortdure.

In de 19e êeuw wiere de Jooden voorà in Oôst-Europa zwaer vervolgd. Dideu ontstong er et verlang'n nae een eige Joodse staet. Vo de Jood'n kon da alleen mae in Palestina gevestigd wor'n, want di vô ulder 't beloofde land was.

De Joodse journalist Theodor Herzl uut Oesteriek-Honharije richtte de zionistische bewegieng op, die a streefde nae n eige staet. Um mikte da verlang'n bekend op 't zionistisch wereldcongres in 1897. Palestina was toe nog en stik van 't Ottomaonse Riek.

De Turk'n kwamme sterk verzwakt uut den Eerste Weareldoôrlog en in 1920 wier Palestina een Brits mandoatgebied.

Achter den Twidde Wereldoorlog vertrokke d' overleevende jood'n van de nazi-concentroasjekamp'n massaal nae Palestina. In 1947 behon den Araobisch-Israëlische Oorlog, un burgeroorlog tussen Araobische (christenen en moslims) en Joodse inweuners van 't Brits Mandoatgebied Palestina. Israël slaehende derin om ut grôoste dêel van 't Brits gebied te verover'n. Vee Palestijne vluchtende wig of wiere verdreeve deu Israëlische troep'n. Dit wier ok wel deur de islamitische en christelijke Palestijn'n dun Nakba of ramp genoemd. Iedere 14e meie herdienke ze dat.

De 14ste meie 1948 riepe de jood'n de staet Israël uut. Dirop kwam d' immigroasje serieus op hang. In d' êeste drie jaer verdubbelde de joodse bevolking. De Araobieren waere nie gediend va die nieuwe situoasie en der volgdn nog vee oorloog'n. Mit behulpt van onger meer Amerikaônse steun kon Israël een leger opbouwe da sterker was as al de legers van d' omringende lan'n.

Israël eit hin volledige scheiding van godsdienst en staet.^[31][32] De ultraorthodoxe bevolkingsgroep (charedim) 'eit best vee invloed. Deze groep stong nie achter de oprichting van de Joodse staat in 1948. Daarom 'eit dun eeste premier van Israël, David Ben Gurion een antal concessies 'edae. Seculiere Joodn neme ut Ben Gurion kwaeluk dat um nie gezurgd 'ei voe een scheiding van godsdienst en staet.^[31]

Israël verbood tot an 1993 dun import van nie-koosjer vleis en an koosjere restaurants wiere de strikte orthodoxe regels opgeleit.^[33] Er bin echter ok nie-koosjere restaurants die op zaeterdag open bin^[34] en verkesvleis serveern (verboden volgens zuwel dun Thora as dun Koran).^[35] An 't leger en vee aore staetsinstellingen worre de joodse spijswetten op'eleid. Israël 'eit gin openbaar vervoer op de sjabbat.

Het land 'eit gin grondwet, omdat de ultraorthodoxe groep stelt dat de wetten van God de grondwet vurme. In de basiswetten is alleên opgenome dat Israël een democratisch land is. Netanyahu gaf in 2015 an dat um in de wet wilde vastleggen dat de staet Israël de natiestaat van het Joodse volk zal weze, wimee de scheiding tussen godsdienst en staet vadder verminderd wordt.^[37]

Tehenwoordig bin der nog vee probleme in de Gaozastroôk. In 2008 en 2012 viel Israël vanwehe de raketanvallen deu Hamas de stook binne.

Israël ao z'n eihe economisch flienk ontwikkeld en ao een hooger welvaertsnivaeu dan z’n buurlan'n. Vooral in technologie blienkt ut land uut.

't Hrens in 't noôrn an Libanon, in 't noôrdoôssen an Syrië, in 't oôssen an Jordaonië, in 't zuden an Ehypte en in 't westen an d'n Middelandse Zeê. Den oôdstad en ok de hroste stad van Israël is Jeruzalem. Aore belangrieke stee'n bin Tel Aviv en Haifa. Een bekende stad int zuujen van 't land is Eilat.

Israël is verdeêld in zes districten (mehoz, meêrvoud: mehozot):^[2]

¹ Inclusief de Golanoôgten

² Inclusief Oôst-Jeruzalem

³ Westelijke Jordaonoever, 'oôrt niet bie den staet Israël

De districten Noor'n, Haifa, Centrum en Zuujen binne ongerverdeêld in subdistricten (nafa, meêrvoud: nafot).

't Parlement bestaet uut ien kaemer (Knesset) mie 120 leêden. Den 25e Knesset is sins 15 november 2022 't 'uudige parlement.^[3][4]

Oliefkleur is coalitie, groen is uut coalitie.

¹ charediem / charedisch joôdendom (ultra-orthodox joôdendom)

Shas is sefardisch en mizrachisch

Yahadut HaTorah is asjkenazisch:

– Agudat Yisrael is chassidisch (partieleider Yitzhak Goldknopf)

– Degel HaTorah is mitnagdisch (partieleider Moshe Gafni)

² HaTzionut HaDatit en HaBayit HaYehudi in 2023 saemen as Miflaga Datit Leumit - HaTzionut HaDatit (Mafdal - Religieus Zionisme)

³ HaAvoda en Meretz in 2024 saemen as HaDemokratim (De Democraoten)

⁴ Derekh Eretz is een ofsplitsieng van Telem

Zie ok:

• Alle Knessets

Kabinet'n van Israël.^[5][6]

Premiers van Israël.^[7][8]

¹ HaMa'arakh = Verbindieng

² HaAvoda = Errebeierspartie

³ HaLikud of Likud

⁴ Yisrael Ahat = Ien Israël

⁵ HaYamin HeHadash = Nieuw Rechts

President'n van Israël.^[9]

¹ HaTzionim HaKlaliym = Algemeêne Zionisten

• 
  Kaerte
• 
  Lochtfoto van Israël
• 
  Lochtfoto van Israël en buurlande
• 
  De rotskoepel op de Tempelberg
• 
  Kafarnaüm en Meer van Tiberias
• 
  Britse Mandaat van Palestina, 1920
• 
  Geld uut 1939. De naem Palestina 'eit overiges niks te maeken mee het tehenwoordige Palestina.
• 
  Een paspoort uut de tied van het Britse mandaat. De naem Palestina 'eit overiges niks te maeken mee het tehenwoordige Palestina.

• Joôdendom
• Joôdse vluchteliengen uut Araobisch lan'n
• Zesdaegse Oôrlog (1967)
• Jom Kippoeroôrlog (1973)

1. ↑ Cbs.gov.il
2. ↑ City Population
3. ↑ Israel Democracy Institute
4. ↑ Jewish Virtual Library
5. ↑ All Governments of Israel, Knesset
6. ↑ Jewish Virtual Library
7. ↑ Jewish Virtual Library
8. ↑ Britannica
9. ↑ Jewish Virtual Library