Batelari

Batelaria^[1], XVI. mendetik aurrera, batel, itsasontzi eta txalupen jabe ziren emakumeek^[2] Bilboko, Errenteriako, Lezoko eta, batez ere, Pasaiako portuetan egiten zuten lanbidea izendatzeko erabiltzen den esamolde herrikoia da.

Indarra eta ausardia erakutsi zuten emakumeak izan ziren batelariak, besteak beste, armak erabili zein itsasontziak gidatzen zituztenak. Egiten zuten lana kargak garraiatzea, merkantziak eta pertsonak ertz batetik bestera igarotzea eta ontzientzako lasta garraiatzea eta saltzea zen. Gizonak ordezkatu eta trebetasun apartaz gidatzen zituzten itsasontzi zein txalupak eta tiro egiten zuten arkabuzaz gerrateetan. Gainera, atoia eramateaz arduratzen ziren, arraunean mugitzen zituzten txalupak erabiliz portuan errazago sartzeko. Era berean, ontziolei laguntzen zieten ontziak uretaratzen, ainguratze-lekuraino atoian eramanez.^[3]

Batelariei buruzko deskribapenak eta erreferentziak XVII. eta XVIII. mendeetako bidaia-idazkietatik hasi eta XIX. eta XX. mendeetako testuetaraino daude. Idatzietan, emakume horien irudi estereotipatua transmititzen dute, Erdi Aroko berezko edertasun fisiko eta moralaren ingurukoa, bertute moral eta makurrei buruzkoa, baina lanaren zakartasuna eta eskatzen zituen baldintza fisikoak aipatu gabe. 1618an, Lope de Vegak "Los ramilletes de Madrid" lanean Pasaiako arraunlari gisa irudikatzen ditu:

Emakumeen Historian^[4] eta genero-ikuspegitik^[5] egindako ikerketak eta azterlanak ezinbestekoak dira batel edo itsasontzi txiki bat gobernatzen duten emakume batelarien errealitatea ezagutzeko.^[6]

Pasaiako Portuko baldintza naturalek merkantzia-ontziak kanal estutik hamabi, hamalau edo hamasei gizonek arraun eginez atoian eramatera behartzen zuten. XVI. eta XVII. mendeen artean, Pasaiako marinelak itsasoratzen zirenean Ternuara, bakailaoa edo bale ehizara, herrian gizonik ez zegoenez, lan hori emakumeen ardura izatera pasatu zen.^[8]

1962tik uztailaren 31n batelarien estropada egiten da Pasaiako San Inazio jaiak ospatzeko. Portugaleteko ordenantzetan debekatu egiten zaie batelariei, ontzi txikien gidariei, gurdiei edo pintzei salgaiak beste herri batzuetara eramatea (“ez gurdietan, ez pinazetan nin mozos nin mozas” batelen bidez).

José Antonio Azpiazu historialariak adierazi zuen emakumeek ere parte hartzen zutela hainbat produkturen garraioan, hala nola olioa, astoak erabiliz. Bilboko herrian sei gari garraiatzaile edo zamaontzi eta hamasei gehiago zeuden garia etxe partikularretara banatzeko. Garraiolari hauek garia garraiatzen ez ezik, eraikuntzako materialak ere garraiatzen zituzten beste herrietara salgaiak garraiatzeko parte gisa. ^[10]

Emakumeek itsasoko lanetan izan duten parte-hartzea sakon ikertu zuen Olga Macias EHUko irakasleak eta bere esanetan:^[11]

Olga Maciasen esanetan litekeena da gizonezkoek ere batelerek egiten zituzten lan batzuk egitea, baina seguruenez kanpotik ikusita ez zen hain deigarria. Idatzi horietan emakumeen lana agertzen da. Hor beste gauza bat ere badago: emakumeen esfortzu fisikoa. Lehia sortzea emakumeen artean, ea nor joaten zen azkarrago, ea nork eramaten zuen karga edo pisu gehiago… puntu horretan folklorearekin nahasten dela pentsatzen du Maciasek, gauza bera gertatu baitzen arrantzaleekin, eta hortik sortu ziren estropadak. Lehia hori folklorea litzateke, emakumeak betidanik egon baitira lanean portuan, arrantzan…^[11]

Pasaia aldean gizonezkoek bi lan aukera nagusi zituzten. Alde batetik ‘Compañía de las Indias Orientales’ izeneko erakundea zegoen. Ameriketara joaten ziren merkantzia garraiatzeko, joan eta etorri, eta kanpaina horiek hiru urtekoak izaten ziren, eta kasu batzuetan Ameriketan bizitzen gera ziren gizon horiek. Bestetik, arrantzara joaten zirenak zeuden, iparraldera edo Sole Handia aldera joaten zirenak, balea harrapatzera joaten zirenak, eta Ternuara bakailaoa arrantzatzera joaten zirenak. Sole handi aldera joaten zirenak urte bateko edo biko kanpainak izaten ziren, eta bakailaoarena sei hilabetekoa, beraz, gizonik ez herrian. Denbora laburra ematen zuten gizonak Pasaia herrian. Donostian, ostera, bestela zen, ez zen egoera bera bizi. Gizon gehienek kostera deitzen zaion arrantza horretan ibiltzen ziren eta. Baina Pasaian gizonezkoen lana normalean luzaroan kanpoan egotekoa izaten zenez, hutsune handia uzten zuen portuan eta emakumeek bete behar izaten zuten.^[11]

Erreferentzia zaharrena 1618koa da. Lope de Vega izan zen emakume horietaz hitz egin zuena Pasaiako arraunlari gisa "Los ramilletes de Madrid" lanean. Víctor Hugo, Bretón de los Herreros, Madame d'Aulnoy, Palacio Valdés edo Alejandro Laborde bezalako idazleek ere deskribatu zituzten euren idatzietan.

Gutxienez XVI. mendetik XX. mendearen hasierara arte, Pasai Donibaneko eta Errenteriako udal-liburuetan jasota dago Errenteria, Lezo, Pasai Donibane eta Pasai San Pedroko emakumeak zirela lan horietan aritzen zirenak, bai eta badiaren alde batetik bestera edo ontzietatik lehorrera bidaiariak eta salgaiak garraiatzen aritzen zirenak ere, gizonak normalean arrantza, merkataritza edo gerra ontzietan zeudelako.

Nahiz eta historian zehar gizon askok beren liburu edo kartetan aipatu dituzten, 1679an batelari hauek zehaztasun apur batekin deskribatzen dituen bakarra Marie Catherine Le Jumel, Madame d'Aulnoy kondesa da.

Hain zuzen, Manuel Bretón de los Herrerosek eman zuen deskribapenik xeheenetako bat, 1842ko La batelera de Pasages draman:

Bere txalupak ere deskribatzen ditu: txikiak, garbiak eta koloretako banderatxoz apainduak, trebetasunez eta arintasunez gidatuak hiru emakumek, bi arraunei eta bat lemari. Eta, gainera, bere sukaldariari halako pasadizo bat gehitu dio: horietako batekin probatzean, arraun batekin irekitzen dio burua. Geroago, borrokak eragindako kalteengatik kalte-ordaina jasotzean, ontziek oihu, jauzi eta dantza egiten zuten pandereten soinera.^[14]

• Bilboko museoko on line bilduman eta irudi-bankuan, Darío de Regoyosen eta Valdésen Bateleras (Pasaia) lana dago, 1897ko litografia batean.
• Blanche Hennebutte-Feillet-ek margotutako Pasaiako ontzi-gidariak koadroa Koldo Mitxelena Kulturunean ikus daiteke.^[15]
• Richard Lyde Hornbrook-ek 1830 inguruan Gipuzkoako Foru Aldundian dagoen Bateleras koadroa margotu zuen.^[16]

• 1659. urtean Filipe IV.a Espainiako erregeak beste leku batzuez gain, Pasaiako portua bisitatu zuen. Erregeak badian izan zuen ikuskizuna sasoi hartan ezohikoa egin zitzaion. Kanalean gerrako hainbat fragata, Orreaga galeoia eta Errege Kapitaina ontzia batu ziren, azken hori 1500 tonakoa eta 90 kanoiz hornitua zegoena. Berrehun txalupa baino gehiagok garraiatu zuten erregea zihoan gabarra, eta guztiak bertako emakumeak gidatuta. Erregea txundituta gelditu zen emakume haiek arraunean zuten trebetasuna ikusita. Hain harrituta gelditu zen, non handik bi urtera Medina de las Torresko Dukeak Pasaiako hamabi batelari eskatu zituen, Buen Retiroko urmaelean erreginari ikuskizun dibertigarri bat eskaintzeko,^[17] baina ezezkoa jaso omen zuen. Jazoera hark oihartzun handia izan zuen gortean.^[17] Bi mende eskas geroago, 1942ko urtarrilean, itsasontzi eta txalupen jabeak ziren emakume horiek gogoratuz Manuel Breton de los Herreros dramagileak Las bellas bateleras de Pasajes (Pasaiako batelari ederrak)^[18] lan ospetsua aurkeztu zuen Madrilen, eta gero Espainia osoan.^[19]

• Zugarramurdiko epaiketa eraman zuen inkisidore berak, Pierre de Lancre izenekoak, esaten zuen emakume hauek (batelariak) deabruarekin itunen bat zutela eta gauza zirela mareak aldatzeko edo enbatak sortzeko. Adibidez, Zokoko enbata aipatu zuen, non pertsona asko hil ziren. Errua emakume batelariei egotzi zien.^[11] Beste kasu batzuetan kondaira edo errealitatea den frogatzea zaila dela zioen Maciasek hala nola, frantziarrekin izandako gudetan famatua izan zen arkabuza hartu eta tiroka hasi zen batelariaren kasua, itxuraz, tiroka hil zuen soldadu bat.Historialari batzuek esan dute asmakizunak direla. Bestalde aipatua izan da gizonezkoa emakumezkoz jantzita zela …^[11]

Pasaiako txalupek arraunean jarraitu zuten XX. mendearen hasierara arte, badia ertz batetik bestera gurutzatuz, mareen eta denboraleen aurka. Braulia Goyenechea izan omen zen azken batelaria joan den mendeko bigarren hamarkadara arte.^[20] Itsasontzen etengabeko berriztatzeak desagerrarazi egin zituen batelarien ogibide zaharra. Esaten denez, azken batelaria Pasai Donibaneko Braulia Goyenetxea izan zen, zeinak lanean jardun zuen XX. meneko bigarren hamarkadara arte. Urtero herriko jaietan emakume haiek oroitzeko emakumeen batel estropada egiten da.^[17]

• Pasai Donibanek batelerei omenaldia egiten zaie, uztailaren 31n, San Inazio egunean. Garai batean Pasaiako portuan horrenbeste lan egindako emakumeak gogoratzeko, bateleren desfilea lehenengo eta ostean, batel estropadaren txanda izaten da, eta amaitutakoan zortzikoa dantzatzen da.^[21]
• “Batelerak” izena du Pasai Donibaneko emakumezkoen traineruak. Kontxako Bandera irabaztea lortu zuten pasaitar emakumeek (2014, 2015, 2016, 2017 eta 2018).^[21] Estropadetan lehiatzen den arraunlarien elkarteak, San Juaneko Batelariek,^[22] parte hartutako ia estropada guztiak irabazi zituen, baina 2022an ezin izan zuten Euskotren Ligan lehiatu, arraunean aritzeko emakume nahikorik ez zutelako.^[23]
• 2017an, Zigor García eskultoreak buruhandi bat sortu zuen, Pasaiako Donibane auzoa ordezkatzeko batela-ontzi baten irudiarekin, eta jaietan desfilatu zuen. Pasaian, batela-ontzien ibilbide bat dago, beren batelen laguntzaz portuko hainbat zati komunikatzen zituzten emakumeen omenez, salgaien eta pertsonen garraioa kontrolatuz.^[24]

• Zirgilea
• Lezoar batelariak