Hilda Geiringer
| Hilda Geiringer | |
|---|---|
 | |
| Bizitza | |
| Jaiotzako izen-deiturak | Hilda Geiringer |
| Jaiotza | Viena, 1893ko irailaren 28a |
| Herrialdea |  Ameriketako Estatu Batuak  Austria |
| Heriotza | Santa Barbara, 1973ko martxoaren 22a (79 urte) |
| Hobiratze lekua | Mount Auburn Cemetery |
| Familia | |
| Ezkontidea(k) | Felix Pollaczek (1921 - 1924) Richard von Mises (1943 - 1953) |
| Haurrideak | ikusi
|
| Hezkuntza | |
| Heziketa | Vienako Unibertsitatea 1917) Berlingo Humboldt Unibertsitatea |
| Tesia | Trigonometrische Doppelreihen (en)  |
| Tesi zuzendaria | Wilhelm Wirtinger |
| Doktorego ikaslea(k) | Josephine Mitchell (en) |
| Hizkuntzak | ingelesa alemana |
| Jarduerak | |
| Jarduerak | matematikaria, unibertsitateko irakaslea eta estatistikaria |
| Enplegatzailea(k) | Berlingo Humboldt Unibertsitatea (1921 - 1933) Istanbulgo Unibertsitatea (1934 - 1939) Bryn Mawr College (1939 - 1942) Brown Unibertsitatea (1942 - 1943) Wheaton College (en) (1943 - 1959) |
| Jasotako sariak | |
| Kidetza | Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademia Institute of Mathematical Statistics |
  | |
Hilda Geiringer (Viena, Austria, 1893ko irailaren 28a - Kalifornia, AEB, 1973ko martxoaren 22a) Hilda von Mises eta Hilda Pollaczek-Geiringer bezala ere ezaguna, austriar matematikaria izan zen.[1][2]
Bizitza
Hilda Geiringer 1893ko irailaren 28an jaio zen Vienan, Austrian, familia judu batean. Aita hungariarra zuen eta ama Vienakoa.
Vienako Unibertsitatea
Vienako bigarren hezkuntzako eskolan matematiketan nabarmentzen zen, jada, eta, beraz, gurasoek laguntza ekonomikoa eman zioten Vienako Unibertsitatean ikasi ahal izateko. Bere lehen gradua jaso ondoren, Geiringerrek Vienan jarraitu zuen matematika ikasten. Doktoretza 1917an eman zioten, Fourierren Serieari buruzko tesi baten bidez: "Trigonometrische Doppelreihen". Hurrengo bi urteak Leon Lichtensteinen laguntzaile gisa eman zituen Jahrbuch über die Fortschritte der Mathematik, matematika berrikusteko aldizkaria editatzen.[3]
Berlingo Matematika Aplikatuko Institutua
1921ean, Geiringer Berlinera joan zen, eta Richard Edler von Mises-en laguntzaile gisa lan egin zuen Berlingo Matematika Aplikatuko Institutuan.[4] Urte berean, Felix Pollaczekekin ezkondu zen. Geiringer bezala, Vienan jaiotakoa zen familia judu batean eta Berlinen ikasi zuen. Pollaczek-ek 1922an lortu zuen bere doktoregoa eta Berlingo Reichspost-erako (posta-bulegorako) lan egin zuen. Hilda eta Felixek alaba bat izan zuten, Magda, 1922an, baina ezkontza desegin egin zen. Dibortzioaren ondoren, Geiringerrek von Misesentzat lanean jarraitu zuen, eta gainera bere alabaren zaintza lortu zuen.
Matematika hutsetan trebatu bazen ere, Geiringer matematika aplikatuetara jo zuen Matematika Aplikatuko Institutuan egiten ari zen lanarekin bat egiteko. Garai hartan, bere lana estatistikan, probabilitate teorian eta plastizitatearen teoria matematikoan oinarritzen zen.[1][4][5]
Geiringerrek tesi bat aurkeztu zuen Berlingo Unibertsitatean irakasle izateko, baina ez zen onartua izan. Geiringerrek unibertsitatean irakasteko eskubidea galdu zuen 1933ko abenduan.[6] Izan ere, 1933an aparteko irakasle kargurako izendatzeko proposatu zuten, baina proposamena "etenaldian" utzi zuten Funtzio Publikoaren Legea indarrean sartu zenean Adolf Hitlerrek boterea lortu eta bi hilabetera. Lege honek juduak irakasle, hezitzaile, epaile edo bestelako gobernu-karguetan aritzeko gaitasunik gabe uzten zituen. Geiringerrek Alemania utzi zuen Berlingo Unibertsitatetik kaleratu ondoren, eta, Magdarekin batera, Bruselara joan zen. Han Mekanika Institutura izendatu zuten eta matematika bibrazioen teorian aplikatzen hasi zen.[3]
Istanbul
1934an, Geiringerrek von Mises jarraitu zuen Istanbulera, non Matematika irakasle izendatu zuten eta matematika aplikatuan, estatistikan eta probabilitate-teorian ikertzen jarraitu zuen.[3] Turkian zegoela, Geiringer Gregor Mendel fraide agustindarrak formulatutako genetikaren oinarrizko printzipioek liluratu zuten.[7] 1935 eta 1939 artean, probabilitatearen teoriaren erabileretan murgildu zen, berak eta von Misesek lehen ekarpen garrantzitsuak egin baitzituzten. Esan daiteke Hilda Geiringer genetika molekularra, giza genetika, landareen genetika, gizakiaren herentzia, genomika, bioinformatika, bioteknologia, ingeniaritza biomedikoa eta ingeniaritza genetikoa bezalako diziplina loratuen aitzindarietako bat izan zela, besteak beste. Munduak ez du eman behar adinako krediturik emakume adimentsu honen lan aitzindariarentzat, batez ere Istanbulen burutu zelako eta aldizkari turkiarretan argitaratu zelako.[6]
Estatu Batuak
Atatürk 1938an hil ondoren, Geiringer eta bere alaba Pennsylvaniako Bryn Mawr Collegera joan ziren, Estatu Batuetan, eta han irakasle postu bat lortu zuen. Bryn Mawr Collegen irakasle lanaz gain, Geiringerrek, gerra ahaleginaren barruan, Estatu Batuetako Ikerketa Kontseilu Nazionalerako lan sailkatuak egin zituen.[3]
1942an, mekanikako udako ikastaro aurreratu bat eman zuen Providence-ko (Rhode Island) Brown Unibertsitatean, Amerikako hezkuntza-maila Alemanian lortutako mailara igotzeko helburuarekin. Mekanikaren oinarri geometrikoei buruzko hitzaldi sorta bikaina idatzi zuen, eta, behar bezala argitaratu ez ziren arren, asko zabaldu eta erabili ziren Estatu Batuetan urte askotan zehar.[7]
Richard Edler von Misesekin ezkontza
1943an, Geiringer Richard Edler von Mises-ekin ezkondu zen eta, hurrengo urtean, Bryn Mawr College-n utzi zuen bere lana, von Mises-engandik hurbilago egoteko eta Wheaton College-ek AEBetan lehen aldiz postu iraunkor bat eskaini ziolako. Norton-eko (Massachusetts) Wheaton College-ko Matematika Saileko irakasle eta buru kargua onartu zuen. Astean zehar, unibertsitatean irakasten zuen, eta gero asteburu oro Cambridgera bidaiatzen zuen von Misesekin egoteko.
Arrazoi askorengatik, ez zen moldaketa ona izan. Wheaton Collegeko matematika fakultatean bi kide baino ez zeuden, eta Geiringerrek ikerketa egiten ari ziren matematikarien artean egoteko egoera baten irrika zuen.
Diskriminazioa
Geiringerrek Ingalaterra Berriko beste unibertsitate batzuetako lanpostuetarako eskaera egin zuen, baina eskaera horiek huts egin zuten emakumeen aurkako diskriminazio nahiko agerikoagatik. Matematikari juduen aurkako diskriminazioa ere faktore bat izan zen. Hala ere, oso lasai hartu zuen dena, etorkizuneko emakumeen belaunaldientzat zerbait egin zezakeenez gero zerbait positiboa lortuko zuela sinetsita. Wheaton Collegen zegoela, ez zuen inoiz bere ikerketa utzi. 1953an idatzi zuen:
"Unibertsitateko lanaz gain, zientifikoki lan egin behar dut. Beharrezkoa da niretzat; ikasle garaitik ez diot inoiz utzi, nire bizitzako beharrik sakonena da."
1939ko ekainaren 23an, Harvard Unibertsitateko astronomia irakasle Harlow Shapleyk haren izenean idatzi zion Radcliffe Collegeri, Harvardekin ahizpatutako eskola gisa jarduten zuenari. Harvardeko irakasleak eta bestelako baliabideak erakarri bazituen ere, Radcliffeko graduatuek ez zuten Harvardeko titulurik lortu 1963ra arte. Geiringer Harvardek Radcliffeko emakumeei eman ziezaiekeena baino matematikari eta irakasle hobea izan arren, bietako batek ere ez zion Geiringerri benetako lanik eskaini.
1941eko martxoaren 7an idatzitako gutun batean, Oswald Veblenek, haren izenean idatziz, adierazi zuen: "Badakizu, noski, gero eta eskaera handiagoa dagoela estatistikaren ezagutzan hainbat zientziatan. Oso komenigarria da, ahal den guztietan, estatistikaren ikastaroak matematikan oinarri sendoa duten eta haren aplikazioetan interesa duten pertsonek ematea. Bi baldintza horiek betetzen dituzten irakasleak ez dira batere ohikoak". Pentsamendu hori honela amaitu zuen: «Geiringer andrea da, agian, bi baldintzak betetzen dituen emakume bakarra». Hiru egun geroago, Hermann Weylek idatzi zuen: "Matematika aplikatuaren arloan, eta batez ere estatistika matematikoan, esperientzia eta lorpen handiko ikasle bikaina da". Ondoren, honakoa gaineratu zuen: «Nire ustez, matematika aplikatua, matematika abstraktutik inguruko zientzia zehatzagoetara zubia osatzen duena, orain arte gehiegi baztertua izan da herrialde honetan; egungo egoeretan bere garrantzia nabarmen handitu da».[8]
1943ko maiatzaren 28an beranduenez, Hermann Weyli idatzi zion Princetongo Ikasketa Aurreratuen Institutuan. “Badakit errefuxiatu emakume batentzat zaila dela zerbait aurkitzea. Hala ere, ez dut itxaropena guztiz galdu. Ez dut esan beharrik ikerketa postu bat irakaskuntza bezain ongi etorria izango litzatekeenik niretzat». «Espero dut hurrengo emakume belaunaldientzat baldintza hobeak egotea», idatzi zuen. «Bitartean, ahalik eta ondoen aurrera egin behar da».
Harvard
1953an, Richard von Mises hil egin zen, eta hurrengo urtean, Geiringer, Wheaton College-n zuen lanpostua gordez bada ere, Cambridge-n zegoen Harvardeko Unibertsitatean hasi zen lanean, von Mises-ek bukatu ezin izan zituen lan asko osatu eta editatzen. Horretarako, ordea, Itsas Ikerketa Bulegoaren diru-laguntza bat ziurtatu behar izan zuen eta orduantxe eskaini zion Harvardek behin-behineko lanpostu bat Matematiken ikerketako bekadun gisa.[7] Interesgarria da ikustea Hilda Geiringerri inoiz irakasle lanposturik eskaini ez bazitzaion ere, Harvardeko Unibertsitateko bere Artxiboetan zortzi kaxa aurki daitezkeela izenburu honekin: "Mises, HILDA VON”. 1 HUG 4574.142 kaxak gai profesionalen artxiboak zituen, hala nola, bere diskurtsoak eta argitaratutako obren aldaerak... erlazionatutako gutun pare bat eta bi koaderno. 2 eta 3ko kaxek (HUG 4574.160) argitaratutako artikuluei buruzko eskuizkribuak dituzte eta 1. kaxako bibliografiari buruzko erreferentzia-zenbakiak dituzte.[6]
Sariak eta aintzatespenak
- Geiringer Arteen eta Zientzien Ameriketako Estatu Batuetako Akademiako kide izendatu zuten.[3][4]
- 1956an Berlingo Unibertsitateak, agian taldearen errudun sentimendua baretzeko, agian izen ospetsu bat bere zerrendara gehitzeko, irakasle emeritu izendatu zuen eta soldata osoa eman zion.
- 1959an, formalki erretiratu zen Wheaton Collegetik eta, hurrengo urtean, College horrek Ohorezko Zientzia Doktoregoa eman zion.[3]
- Vienako Unibertsitateak ere aitorpen berezia egin zion, bere graduazioaren berrogeita hamargarren urteurrena zela eta.
- Estatistika Matematikoko Institutuko kidea ere izan zen.
Erreferentziak
- ↑ a b «Hilda Geiringer von Mises» mathwomen.agnesscott.org (kontsulta data: 2026-06-01).
- ↑ (Gaztelaniaz) Stadler, Marta Macho. (2014-09-28). «Hilda Geiringer, matemática» Mujeres con ciencia (kontsulta data: 2026-06-01).
- ↑ a b c d e f (Gaztelaniaz) «La turbulenta vida de Hilda Geiringer, la olvidada y genial mujer que revolucionó las matemáticas» El Mostrador 2019-12-09 (kontsulta data: 2026-06-01).
- ↑ a b c (Gaztelaniaz) «La vida de Hilda Geiringer, la olvidada y genial mujer que revolucionó las matemáticas» Matbus. Blog de la Biblioteca de Matemáticas de Sevilla 2019-12-10 (kontsulta data: 2026-06-01).
- ↑ (Ingelesez) «Hilda Geiringer - Biography» Maths History (kontsulta data: 2026-06-01).
- ↑ a b c (Ingelesez) Reisman, Arnold. (2006). Turkey's Modernization: Refugees from Nazism and Atatürk's Vision. New Academia Publishing ISBN 978-0-9777908-8-3. (kontsulta data: 2026-06-01).
- ↑ a b c (Ingelesez) Grinstein, Louise S.; Campbell, Paul J.. (1987-06-16). Women of Mathematics: A Bio-Bibliographic Sourcebook. Bloomsbury Academic ISBN 978-0-313-24849-8. (kontsulta data: 2026-06-01).
- ↑ (Ingelesez) «Oswald Veblen papers, 1881-1960» The Library of Congress (kontsulta data: 2026-06-01).
Kanpo estekak
| Autoritate kontrola |
|
|---|
Datuak: Q168267
Multimedia: Hilda Geiringer (mathematician) / Q168267
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
