TY-90

TY-90
Tên lửa TY-90 được trưng bày, phía sau là trực thăng Changhe Z-10
Loại	Tên lửa không đối không & Tên lửa phòng không
Nơi chế tạo	Trung Quốc
Lược sử hoạt động
Phục vụ	1990 – nay
Sử dụng bởi	Trung Quốc
Lược sử chế tạo
Nhà sản xuất	Tập đoàn Công nghiệp Hàng không Trung Quốc I
Giai đoạn sản xuất	từ những năm 1990
Thông số
Khối lượng	25 kg
Chiều dài	1,95 meter
Đường kính	90 mm
Đầu nổ	đầu đạn nặng 3 kg
Cơ cấu nổ	ngòi nổ va chạm/ngòi nổ cận đích
Động cơ	động cơ nhiên liệu rắn
Sải cánh	216 mm
Chất nổ đẩy đạn	Nhiên liệu rắn
Tầm hoạt động	0,5 – 8 km
Trần bay	6 km
Độ cao bay	0 – 6 km
Tốc độ	> Mach 2
Hệ thống chỉ đạo	Đầu dò hồng ngoại
Nền phóng	Từ trên không hoặc từ bệ phóng mặt đất

TY-90 (tiếng Trung: 天燕-90; bính âm: Tiān Yàn-90; nghĩa đen 'Sky Swallow-90' (Thiên Nga-90); định danh NATO: CH-SA-13^[1]) là một loại tên lửa không đối không của Trung Quốc được phát triển chuyên biệt cho các trận không chiến giữa trực thăng với trực thăng cuối thập niên 1990. Trái với một số nhận định sai lầm, loại tên lửa này không được phát triển từ tên lửa phòng không vác vai (MANPADS), mà ngay từ đầu đã được thiết kế như một tên lửa không đối không chuyên dụng để tiêu diệt trực thăng đối phương.^[2][3]

Trung Quốc nhận thấy các tên lửa MANPADS được cải biến để sử dụng trong không chiến giữa trực thăng với trực thăng không đáp ứng được yêu cầu tác chiến. Vì vậy, nước này đã phê duyệt việc phát triển một loại tên lửa không đối không hoàn toàn mới dành riêng cho trực thăng, và TY-90 là sản phẩm của chương trình này. Tên lửa có đầu đạn nặng 3 kg, được thiết kế đặc biệt để cắt đứt cánh quạt của trực thăng chỉ bằng một phát bắn. Tên lửa có khả năng tấn công mọi góc độ (all-aspect), và được thiết kế để bảo đảm rằng chỉ cần một tên lửa bắn trúng đích là là đủ để bắn hạ hoặc ít nhất khiến trực thăng tấn công đối phương mất khả năng chiến đấu.^[2][3]

Đã có ít nhất 3 phiên bản khác nhau được phát triển trong đó có 2 phiên bản tên lửa không đối không.

• Phiên bản thứ nhất sử dụng đầu tự dẫn hai dải sóng, bổ sung cảm biến tử ngoại (UV) bên cạnh đầu tự dẫn hồng ngoại (IR) nguyên bản.
• Phiên bản thứ hai sử dụng đầu tự dẫn hồng ngoại tạo ảnh (Imaging Infrared – ImIR).

Tại Triển lãm Hàng không Chu Hải lần thứ 5 (cuối năm 2004), một phiên bản phòng không mang định danh DY-90 được giới thiệu. Về cơ bản, đây là tên lửa TY-90 có thể được trang bị thêm tầng đẩy khởi tốc để tăng tầm bắn theo yêu cầu của khách hàng.^[2][3]

Một phiên bản phòng không trên hạm cũng được phát triển, sử dụng hệ thống FLS-1 kết hợp với TY-90 trang bị đầu dò hồng ngoại nhờ đó có khả năng bắn và quên, vượt trội hơn tên lửa QW-3.

Tuy nhiên tính đến năm 2008, phiên bản phòng không trên tàu này vẫn chưa được đưa vào trang bị. Theo các nguồn tin, quân đội Trung Quốc muốn chờ đến khi phát triển phiên bản đầu dò hai dải sóng từ ngoại/hồng ngoại hay ImIR tiên tiến hơn được tích hợp vào hệ thống FLS-1, vốn đang được phát triển vào thời điểm đó.

Mặc dù tại Triển lãm Hàng không Chu Hải, AVIC I, đơn vị phát triển TY-90, đã xác nhận việc phát triển và tích cực chào bán các hệ thống này, nhưng hãng từ chối xác nhận liệu quân đội Trung Quốc hoặc bất kỳ khách hàng nước ngoài nào đã đặt mua hay chưa. Nhà phát triển cũng không tiết lộ liệu chương trình phát triển này được tự tài trợ hay nhận kinh phí từ nhà nước hay từ các khách hàng nước ngoài.^[2][3]

Năm 2004, một biến thể phòng không mặt đất của TY-90 được công bố trước công chúng Trung Quốc sau khi đã được trang bị hạn chế trong quân đội Trung Quốc. Hệ thống phòng không Shengong (Thần Cung, 神弓)-II (SG-II ADS) là phiên bản nâng cấp của Shengong (Thần Cung) (SG ADS), trong đó pháo phòng không Type 80 cỡ 23 mm được thay thế bằng bệ phóng bốn tên lửa TY-90/DY-90.

Tương tự phiên bản SG ADS, SG-II ADS cũng là hệ thống phòng không dạng kéo theo, sử dụng toàn bộ các phân hệ của SG ADS ngoại trừ khẩu pháo. Do TY-90/DY-90 là loại tên lửa "bắn và quên", hệ thống điều khiển hỏa lực của SG ADS nguyên bản không cần phải điều chỉnh thêm.

Tại Triển lãm Hàng không Chu Hải lần thứ 5 vào cuối năm 2004, một biến thể phòng không cơ động mặt đất của TY-90 đã được giới thiệu với tên gọi LS ADS, viết tắt của Lie-Shou (猎手, "Thợ săn") Air Defense System.

Hệ thống mang 8 tên lửa TY-90, được bố trí thành hai cụm bốn ống phóng ở phía sau một xe Dongfeng EQ2050. Hệ thống điều khiển hỏa lực gồm tổ hợp cảm biến quang điện tử đặt giữa hai cụm bệ phóng, bao gồm máy đo xa laser, cảm biến hồng ngoại và camera truyền hình.

LS ADS do Norinco phát triển, trong khi Dongfeng Motor Corporation đảm nhiệm phát triển khung gầm xe. Hệ thống có thể được vận chuyển bằng đường không, kể cả treo dưới trực thăng. Kíp chiến đấu gồm hai người, gồm lái xe và sĩ quan điều khiển vũ khí.

LS ADS cũng có thể được tích hợp vào một mạng lưới phòng không lớn hơn. Một số lượng nhỏ hệ thống phòng không này đã được đưa vào trang bị trong Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc để đánh giá.

TY-90 cũng được lắp trên xe bọc thép chở quân WZ-551 để tạo thành một phương tiện phòng không dành cho các đơn vị cơ giới hóa. Năm 2005, hệ thống này được công bố trước công chúng Trung Quốc với tên gọi Hệ thống phòng không Yitian (倚天) (YT ADS).

Vũ khí của hệ thống gồm:

• 8 tên lửa TY-90;
• 1 súng máy hạng nặng QJC-88 cỡ 12,7 mm;
• 2 cụm, mỗi cụm 4 ống phóng lựu đạn khói.

Việc sử dụng khung gầm WZ-551 mang lại cho hệ thống khả năng lội nước và mức độ bảo vệ cao hơn.

Ngoài ra, phía trên hệ thống điều khiển hỏa lực quang điện tử nguyên bản còn được bổ sung một radar mảng pha thụ động ba chiều trạng thái rắn băng tần X, giúp mở rộng đáng kể phạm vi trinh sát. Radar có thể gập xuống khi hành quân hoặc vận chuyển.^[4] Theo yêu cầu của khách hàng, hệ thống Yitian tiếp tục được cải tiến và đổi tên thành Tianlong 6 (Thiên Long 6) – một hệ thống tên lửa phòng không tầm ngắn (SHORAD). Năm 2010, Quân đội Lào ký hợp đồng mua Tianlong 6, trở thành khách hàng đầu tiên của hệ thống này.^[5][6]

• Độ cao mục tiêu tối đa: 4 km
• Độ cao mục tiêu tối thiểu: 15 m
• Tầm bắn tối đa: 6 km
• Tầm bắn tối thiểu: 300 m
• Tốc độ mục tiêu tối đa: trên 400 m/s
• Tầm phát hiện tối đa của radar: trên 20 km
• Tầm bám bắt mục tiêu của radar: 10–12 km
• Thời gian phản ứng của hệ thống: 6–8 giây

Yitian-L là một hệ thống phòng không tầm ngắn gồm 4 tên lửa TY-90 và một radar tìm kiếm mục tiêu 3D băng tần X, tất cả được lắp trên khung gầm xe quân sự Dongfeng 4×4.^[7]

SWS-2 là hệ thống phòng không tầm ngắn kiểu pháo kết hợp tên lửa, sử dụng khung gầm xe bọc thép VN-1.

Hệ thống được trang bị:

• 1 pháo nòng quay cỡ 35 mm;
• 4 tên lửa phòng không TY-90.

SWS-2 được Trung Quốc đưa ra thị trường quốc tế vào năm 2016.^[8][9]

Lực lượng Phòng vệ Rwanda (RDF) và Phong trào M23 (March 23 Movement) do lực lượng này hậu thuẫn đã sử dụng hệ thống phòng không Type 92 Yitian trên khung gầm WZ-551 tại Cộng hòa Dân chủ Congo.^[10] Năm 2025, lực lượng của phong trào M23 đã sử dụng các xe phòng không WZ-551 để bắn hạ máy bay của Lực lượng Vũ trang Cộng hòa Dân chủ Congo (FARDC) ở miền đông nước này. Trong chiến dịch tấn công Goma năm 2025, có thông tin cho rằng các máy bay không người lái CH-4 của Trung Quốc và Bayraktar TB2 của Thổ Nhĩ Kỳ do FARDC vận hành đã bị bắn hạ, làm giảm mạnh số lượng phi vụ không kích của lực lượng chính phủ tại hai tỉnh Bắc Kivu và Nam Kivu.^[11]

•  Trung Quốc: Lục quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc.
•  Lào: Lục quân Lào^[12]
•  Mauritani^[7]
•  Pakistan^[13]
•  Rwanda^[10]

Thông số kỹ thuật (phiên bản không đối không):^[2][14]

• Chiều dài: 1,9 m
• Đường kính: 90 mm
• Khối lượng: 20 kg
• Khối lượng đầu đạn: 3 kg
• Quá tải cơ động tối đa: 20 g
• Phương thức dẫn đường: đầu tự dẫn hồng ngoại
• Ngòi nổ: ngòi nổ cận đích bằng laser hoặc ngòi nổ va chạm
• Tốc độ: trên Mach 2
• Tầm bắn tối thiểu: 0,5 km
• Tầm bắn tối đa: 8 km
• Độ cao tác chiến tối thiểu: 0 m
• Độ cao tác chiến tối đa: 6 km
• Xác suất tiêu diệt mục tiêu bằng một phát bắn: trên 80%
• Đơn vị phát triển: Tập đoàn Công nghiệp Hàng không Trung Quốc I (AVIC I)

• WZ-551
• Changhe Z-10

• TY-90 missile