Castelnuovoko setioa

Castelnuovoko setioa
Otomandar–Habsburgotar gerrak eta Hispano-otomandar gerra (1515-1577)
Castelnuovo eta Kotorreko ahoak 1700 aldean.
Data	1539ko uztailaren 18a - abuztuaren 7a
Lekua	Castelnuovo
Koordenatuak	42°27′10″N 18°31′52″E / 42.4528°N 18.5311°E / 42.4528; 18.5311
Emaitza	Otomandarren garaipen pirrikoa[1][2][3]
Gudulariak
Otomandar Inperioa  Espainia
Buruzagiak
Hayreddin Bizargorria Francisco de Sarmiento †
Indarra
• 50 000 gerlari • 130 galera • 70 galeota[4][5] •4000 gerlari[6]
Galerak
20 000 hildako[7][8] Denak hilda, 100 preso izan ezik[5][7]

Castelnuovoko setioa 1539ko uztailaren 18tik abuztuaren 7ra bitartean gertatu zen, Habsburgo-otomandar gerretan Mediterraneo itsasoaren aldeko borrokaren testuinguruan. Castelnuovo, egungo Herceg Novi, Montenegron, aurreko urtean Liga Santuak Otomandar Inperioaren aurka egindako kanpainan espainiar armadaren herenen tropek hartu zuten. Harresitutako herria lehorrez eta itsasoz setiatu zuen otomandar armada boteretsu batek, Hayreddin Bizargorriak zuzendua, zeinak errenditze ohoragarria eskaini zien tropa defendatzaileei. Hala ere, Francisco de Sarmiento komandante espainiarrak eta bere kapitainek atzera bota zuten, nahiz eta bazekiten kristau ontziteria, huts egindako Prevezako guduaren ondoren barreiatua, ezingo zela laguntzera joan.^[4]

Setioan zehar, espainiar indarrek erresistentzia gogorra eskaini zuten eta otomandarrei baja ugari eragin zizkieten. Hala eta guztiz ere, hiru astez etengabe eraso ondoren, Castelnuovo setiatzaileen aurrean erori zen, eta ia espainiar guztiak, Sarmiento barne, hura defendatuz hil ziren. Gotorleku hori galtzeak amaiera eman zion botere kristauek ekialdeko Mediterraneoaren kontrolari berriz ekiteko egin zuten ahaleginari. Espainiar tertzioen soldaduek erakutsitako ausardia goraipatu egin zen Europa kristau osoan, eta olerki eta abesti ugariren gai bihurtu zen.

1538an, Europan kristautasunarentzako mehatxu nagusia Otomandar Inperioaren espantsionismoa izaten zen. 1529an Suleiman Bikaina sultanaren armadak Vienan gelditu zituzten.^[9] Mediterraneo itsasoan, kristau kanpaina bat otomandar flota handi baten arriskuari aurre egiten saiatu zen 1535ean, Espainiako errege Karlos I.ak, Andrea Doria eta Álvaro de Bazanen agindupean, bidalitako armada handi batek Tunis harrapatu eta Hayreddin Bizargorria almirante otomandarra mendebaldeko Mediterraneoko uretatik kanporatu zuenean. Konstantinoplako Ate Gorenak almirante otomandarra deitu eta itsas-armada handi baten komandante izendatu zuen, zeinarekin Veneziako Errepublikak Jonikoan eta Egeo itsasoetan zituen eremuen aurkako kanpaina bat burutu behar zuen. Kanpainan zehar, Bizargorriak Syros, Egina, Ios, Paros, Tinos, Karpatos, Kasos eta Naxos uharteak hartu eta Korfu setiatu zuen. Halaber, Italiako Otranto eta Ugento hiriak arpilatu zituen, baita Castroko gotorlekua ere, Lecce probintzian.^[9]

Veneziako Errepublikak, jabetzak galtzeagatik eta merkataritza hondatzeagatik asaldatuta, kanpaina diplomatiko indartsu bat jarri zuen abian, Liga Santu bat sortzeko, lurraldeak berreskuratzeko eta itsasontzi otomandarrak suntsitzeko.^[9] 1538ko otsailean, Paulo III.a aita santuak Egoitza Santuak berak, Veneziak, Espainiar Inperioak, Austriako artxidukerriak eta Maltako zaldunek osatutako liga katoliko bat abian jartzea lortu zuen. Aliatuen itsas-armadak berrehun galera eta beste ehun itsasontzi laguntzaile batu behar zituen, non 50.000 infanteriako eta 4500 zalditeriako soldaduz osatutako armada bat ontziratu behar zuten. Hala ere, 130 galera eta 15.000 gizoneko armada bat bakarrik bildu ahal izan zituzten, gehienak espainiarrak.^[6][10] Flotaren agintea, ofizialki, Andrea Doria genoarrak izango zuen, nahiz eta Vicenzo Capellok eta Marco Grimaldik, Aita Santuaren eta Veneziaren itsas-armaden komandanteek, hurrenez hurren, Doriak baino ia bi aldiz ontzi gehiago zuzentzen zituzten. Armadako komandantea Ferrante I.a Gonzaga izan zen, Siziliako erregeordea.^[6]

Kristau indar heterogeneoaren komandante ezberdinen arteko desadostasunak bere eraginkortasuna gutxitu zuen Bizargorria bezalako arerio eskarmentudun baten aurka. Hori frogatuta geratu zen Prevezako guduaren porrot katolikoan, Jonikoko Artako golkoan gertatu zena, non veneziar flotak Andrea Doriari une erabakigarrian desobeditu eta alde egitera eta ihes egitera behartu zituen.^[11][12] Hala eta guztiz ere, Liga Santuko ontziteria gehienak infanteria Dalmaziako kostaldean lehorreratzea ahalbidetu zuen, eta Castelnuevo izeneko kostaldeko herri txiki bat konkistatu zuen, Veneziar Albania izeneko eskualdean Cattaro eta Ragusa veneziar kokaguneen artean erdibideko gotorleku estrategikoa zena. Arrakasta honen ondoren, Karlos I.aren eta veneziar tropek gotorlekuaren jabetzagatik talka egin zuten, baina enperadoreak gotorlekua eman zien arren, veneziarrek ez zuten hartu, ezkutuan otomandarrekin bakea negoziatzen ari zirela. Desadostasunak Liga Santuari amaiera eman zion.^[13][14]

Castelnuovok 4.000 gizon inguru zituen,^[13] gehienak espainiar tertzioenak, soldadu beteranoen unitate bat, Francisco Sarmiento de Mendoza burgostar landa-maisu eskarmentudunak zuzendua. Tertzioa, Castelnuovoko Tertzio gisa berrizendatua, hamabost banderak — konpainiak — osatzen zuten. Bandera horiek honako unitate hauetakoak ziren: Florentziako tertzioaren sei bandera, Lonbardiako tertzioaren hiru — ordainsaririk ez zegoelako matxinada baten ondoren aurreko urtean desmobilizatu zutena —, Napoliko tertzioaren bi bandera, Nizako tertzioaren bat eta hiru bandera berri.^[15] Banderen hamabost kapitainak Matxin Mungiakoa, Álvaro de Mendoza, Pedro de Sotomayor, Juan Vizcaíno, Luis Cerón, Jaime de Masquefá, Luis de Haro, Sancho de Frías, Olivera, Silva, Cambrana, Alcocer, Cusán, Borgoñón eta Lázaro de Corón ziren. Goarnizioak zalditeria arineko 150 unitate, Ándres Escrápularen agindupeko soldadu eta zaldun greziar talde txiki bat eta Juan de Urrés kapitainaren eta bere hamabost artilleroen artilleriako pieza batzuk ere bazituen. Andrea Doriaren kapilaua ere, Jeremias izenekoa, Castelnuovon geratu zen berrogei elizgizon eta merkatarirekin batera eta herriko gotzain izendatu zuten.^[16]

Indar garrantzitsu hori Castelnuovon bildu zuten, herria Balkanetan otomandar Inperioaren bihotzaren aurkako eraso handi baterako hondartza-buru izatea nahi zutelako.^[13][17] Hala ere, gizon horien patua itsas-armadaren laguntzaren menpe zegoen erabat, eta Castelnuovo hartu ondoren hustu zuten, otomandarrekin akordio desabantailatsu bat onartu ondoren Venezia berehala erretiratu baitzen Liga Santutik.^[18][19] Veneziar itsasontzirik gabe, aliatuek ez zuten zer eginik Bizargorriaren aurka, eta ordurako beste militar eskarmentudun baten laguntza bazuena, Turgut Reisena.^[19]

Suleiman Bikaina sultanak Hayreddin Bizargorriari bere ontziteria neguan berrantolatzeko eta berrarmatzeko eta 1539ko udaberrian operatzeko prest izateko agindu zion. Otomandar itsasontzietan 10.000 infanteria soldadu eta 4.000 jenizaro, Otomandar Inperioko eliteko tropak, ontziratu zituzten, itsasontzietako tropen errefortzu gisa. Jasotako aginduen arabera, Bizargorriaren indarrek, 210 itsasontzi eta 20.000 gerlari inguru biltzen zituztenak, Castelnuovoren blokeoa ezarri zuten itsasoz, eta aldi berean Bosnia eyaleteko gobernadore otomandarraren, Ulamen izeneko persiar baten, tropek gotorlekua lehorrez setiatu zuten 30.000 gizonen agindupean. Bitartean, Sarmiento komandante espainiarrak setioaren aurreko hilabeteak gotorlekuaren defentsak hobetzeko erabili zituen, harresiak eta bastioiak konponduz eta gotorleku berriak eraikiz. Nahi zituen operazio guztiak egiteko baliabiderik ez zuenez, indar espainiarrek errefortzuak eskatu zituzten.^[19] Alcocer kapitaina Espainiara joan zen laguntza eskatzeko aginduekin, Pedro de Sotomayor Siziliara eta Zambrana kapitaina Brindisira bezala; baina saiakera guztiak alferrikakoak izan ziren.^[20] Andrea Doriak Otranton zegoela jaso zuen egoeraren berri, baina une hartan berrogeita hamar bat itsasontzi besterik ez zituenez, Bizargorriaren flotaren laurdena baino gutxiago, ezinezkoa ikusi zuen laguntza ematea. Horregatik, mezu bat helarazi zion Sarmientori, gotorleku errenditzeko gomendatuz.^[21]

Ekainean, Bizargorriak hogeita hamar galera bidali zituen Cattaroko golkoko sarrera blokeatzera. Itsasontziak ekainaren 12an iritsi ziren Castelnuovora eta mila soldadu lehorreratu zituzten edateko ura aurkitu eta soldadu espainiarrak edo bertokoak harrapatzeko asmoz, gotorlekutik informazioa lortzeko. Espainiarrek haren etorreraren berri izan zuten, eta Sarmientok Matxin Mungiakoa kapitainaren agindupeko hiru konpainiari eta Lázaro de Corónen zalditeriari esku hartzeko agindu zien.^[20] Bi aldeen arteko talka bazkaldu aurretik gertatu zen,^[20] eta, borroka gogor baten ondoren, otomandar tropek beren itsasontzietara ihes egin behar izan zuten. Hala eta guztiz ere, arratsalde hartan bertan itzuli ziren, eta orduan Sarmientok berak, Álvaro de Mendoza, Olivera eta Juan Vizcaino kapitainekin eta 600 gizonekin batera haien zain zegoenak, garaitu egin zituen, hirurehun hildako eraginez eta otomandarrak hogeita hamar gizon harrapatuz. Gainerakoek itsasontzietara ihes egin zuten.^[22]

Bizargorria uztailaren 18an iritsi zen Castelnuovora bere indar gehienen buru, eta berehala hasi zen lehorrean gizonak eta artilleria jartzen. Egun batzuk geroago, Ulamen eta bere armada handia iritsi ziren. Zulatzaile otomandarrek bost egun eman zituzten lubakiak egiten eta 44 setio-kanoi astunentzako arrapalak eraikitzen,maniobra militarrak errazteko gotorlekuaren inguruko zelaiak lauteaz gain. Galeretan ontziratutako hamar kanoik ere bonbardatu zuten itsasotik. Bien bitartean, espainiarrek kontraerasorako hainbat irteera egin zituzten inguraketa-lanak oztopatzeko, eta baja ugari eragin zituzten, horien artean Agi, Bizargorriaren kapitainik gogokoenetako bat.^[23] Beste zortziehun soldadu espainiarrek gotorlekuko harresiak erasotzen saiatzen ari ziren jenizaro-talde batzuk harrapatu zituzten, eta ia denak hil zituzten, eta otomandarren gorpuz beteta utzi zuten lekua. Bizargorriak hondamendiaren berri jaso zuenean, gogor egin zien errieta kapitainei, soldadu horiek bere onera ekartzea oso zaila zelako. Horregatik, borrokatxoak debekatu zituen beste porrot bat saihesten saiatzeko.^[22]

Uztailaren 23an, Bizargorriaren armada prest zegoen eskala handiko eraso bat hasteko, bere artilleriak Castelnuovoko hormak behera botatzeko aukera ematen baitzuen. Bizargorriak, erabat isolaturik eta laguntza edo hornigairik jasotzeko aukerarik gabe zegoen espainiar goarnizioaren aldean zuen abantaila nabarmenaz jabeturik, errenditze ohoragarria eskaini zien, Sarmientorentzat eta bere gizonentzat Italiarainoko igarobide segurua, armak eta banderak gordetzea eta soldadu espainiar bakoitzari hogei dukat ordaintzea barne. Sarmientori artilleria eta bolbora guztia uzteko eskatu zion. Vizcaíno kapitainaren konpainiako bi kaporal, Juan Alcaraz eta Francisco de Tapia, Napolira itzultzeko moldatu ziren, eta handik urte batzuetara gertakarien kontakizuna idatzi zuten. Biek argi utzi zuten erantzun espainiarra izan zela «landa-maisuak bere kapitain guztiekin kontsultatu, eta kapitainek beren ofizialekin, eta nahiago zutela Jainkoaren eta Maiestatearen zerbitzura hil erabaki zuten».^[20]

Handik gutxira eraso handia hasi zen. Egun osoa iraun zuen eta gizon asko hil zituzten otomandarrek, aldi berean, Castelnuovoko harresiak erasotzeko infanteria eta artilleria erabili zituztelako alderdi bereko suek eta defendatzaileek baja asko eragin zituzten.^[24] Gauez, espainiarrek beren defentsak hobetu zituzten eta harresietan irekitako atakak hormatu zituzten. Hurrengo goizean, Done Jakue egunean, erasoari berriro ekin zitzaionean, Jeremias apezpikua soldaduen ondoan geratu zen, adorea emateko eta defentsan heriotzaz zauritutako guztiei aitortzeko. Sei mila otomandar inguru hil ziren eraso odoltsuan, berrogeita hamar besterik ez defendatzaile espainiarren artean, nahiz eta gero zaurien ondorioz hilko zirenen kopurua handiagoa izan.^[16]

Bere defentsa eraginkorragatik gogoa berotuta, ehunka soldadu espainiarrek otomandar kanpamentuan kontraerasoa egitea erabaki zuten Sarmientoren baimenarekin. Goiz batean, seiehun espainiarrek otomandarrak harrapatu zituzten, eta zenbait lekutan ezin izan zuten erasoa gelditu eta izuak hartu zituen. Gizon askok formazioa hautsi eta ihes egin zuten, horien artean jenizaroak, kanpamendu osoan zehar kanpin-dendak apurtuz, Bizargorriarena barne. Almirantearen guardia pertsonala bere jaunaren bizitzaren beldur izan zen, eta, haren protestei jaramonik egin gabe, bere galerara eraman zuten, estandarte ondora.^[25]

Hurrengo egunetan, otomandar kanoiek goiko hiriko gotorleku batean pilatu zituzten jaurtigaiak, Bizargorriak harrapatu beharreko funtsezko gunetzat jotzen baitzuen gotorleku hori. Aldi berean, gainerako kanoiek herriko harresi ahulen kontra tiroka jarraitu zuten. Abuztuaren 4an, komandante otomandarrak gotorlekuaren hondakinei eraso egiteko agindu zuen, jada hondakin bihurturik. Sarmientok, defentsa-leku garrantzitsutzat ere jotzen baitzuen, goarnizioa sendotu eta zaurituak ebakuatu zituen aurreko egunetan. Erasoa egunsentian gertatu zen, eta borroka egun osoan zehar luzatu zen, non Matxin Mungiakoa kapitaina nabarmendu zen, defendatzaileak gidatu zituena. Iluntzean, gainerako espainiarrek atzera egin zuten zaurituekin batera harresietarantz, eta otomandarrei utzi zizkieten hondakinak. Eguna odoltsua izan zen, posizioa defendatu zuten ofizialetatik Masquefá, Mungiakoa eta Haro kapitainak eta Galaz kaporala bakarrik atera baitziren bizirik. Otomandarrek harrapatutako pertsona bakanen artean hiru desertore aurkitu zituzten. Bizargorriaren aurrera eraman zituzten, eta erasoekin jarraitzera animatu zuten. Espainiarrek baja ugari izan zituztela, bolbora eta bala gutxi zeudela, eta zauritu eta akitu asko zeudela esan zioten.^[25]

Abuztuaren 5ean, otomandarrek beste eraso bat egin zuten harresien aurka. Bizargorria seguru zegoen, desertoreek halaxe esan zutenez, Castelnuovok laster egingo zuela behera. Orduan, gainerako jenizaro guztiek parte hartu zuten, eta zalditeriari jaitsarazteko agindu zioten, erasotzaileekin bat egiteko. Zenbakien disimilatze izugarria gorabehera, tertzioen soldadu espainiar eskarmentudunek arrakastaz jasan zuten otomandar erasoa, eta egun hartan harresiko dorre bat baino ez zuen etsaiaren eskuetan erori. Sarmientok bere zulatzaileei agindu zien dorre hori eraisteko meatze bat presta zezaten, baina ahaleginak porrot egin zuen, halabeharrez bolborak eztanda egin eta minarekin lanean ari ziren soldadu guztiak hil zituelako. Hurrengo eguneko egunsentian, ezusteko euri zaparrada batek espainiar arkabuzetako metxa-giltzak, gainerako kanoi apurrak eta bolbora guztia hondatu zituen. Hala, harresien defentsan ezpatak, pikak eta aiztoak erabili zituzten. Borroka horretan, aurreko egunetan zauritutako soldadu espainiarrek ere parte hartu behar izan zuten.^[26] Hilzorian zeuden gizonak bakarrik geratu ziren ospitaleko oheetan. Pronostiko guztien aurka, gainerako espainiar apurrek atzera bota zituzten otomandar erasotzaileak.^[27]

Setiatzaileen azken erasoa hurrengo goizean izan zen, 1539ko abuztuaren 7an. Francisco de Sarmiento, bere zaldiaren gainean, aurpegian zauritu zuten hiru gezik, baina bere gizonei zuzentzen jarraitu zuen. Bonbardaketa izugarriek eraitsita, harresiak defendaezin geratu ziren, eta komandante espainiarrak geratzen zitzaizkion 600 gizonak erretiratzeko agindu zuen. Bere plana herriaren behealdean, tokiko biztanleak babestuta zeuden lekuan, gaztelu bat defendatzea zen. Atzera egitea ordena eta diziplina osoz egin bazen ere, Sarmientok eta bere gizonek gazteluko ateak itxita aurkitu zituzten. Okupatzaileek soka bat eskaini zioten komandante espainiarrari hormak igotzeko,^[28] baina honek uko egin zion eta erantzun zuen «Jainkoak ez lukeela inoiz nahiko ni salbatzea eta nire lagunak ni gabe hiltzea».^[8][28] Hori esanda, Matxin Mungikoa, Juan Vizcaíno eta Sancho Frías kapitainekin bat egin zuen azken defentsaren buru izateko. Otomandar gudarosteak inguraturik, azken soldadu espainiarrek elkarren ondoan borrokatu zuten amaieraraino. Egun horren amaieran, Castelnuovo otomandarren eskuetan zegoen erabat.^[29]

Ia lau mila jenizaro eta 16.000 otomandar hil ziren Castelnuovori egindako erasoan. Zurrumurru batzuen arabera, otomandar bajak 37.000 izatera iritsi ziren.^[7][8] Defendatzaile espainiarren artean berrehun gizon baino ez ziren bizirik atera, gehienak zaurituak. Presoetako bat Matxin Mungiakoa kapitain bizkaitarra zen. Bizargorriak askatasuna eta bere armadarekin bat egin zuen eskaini zion. Otomandar almiranteak bazekien euskal militar horren balio handia, Prevezako guduan, non otomandar ontzi batzuen erasotik hondoratzen ari zen veneziar karraka bat arrakastaz defendatu zuen, erakutsia.^[30] Hala ere, Mungiakoak uko egin zion eskaintzari, eta, horregatik, burua moztu zioten almirante turkiarraren galeran. Preso hartutakoen erdiak eta elizgizon guztiak ere exekutatu zituzten otomandar tropen mendeku gosea asetzeko, Castelnuovoren hartzean jasandako galera handiengatik oso haserre baitzeuden. Bizirik atera ziren espainiar bakanak Konstantinoplara bidali zituzten esklabo gisa, baina haietako hogeita bostek balentria egin zuten sei urte geroago, espetxetik ihes egin eta Messinako porturaino nabigatzea lortu zutenean.^[7]

Sarmientok bere agindupean zegoen gotorlekua galdu zuen arren, Castelnuovoren espainiar tertzioek egin zuten defentsa numantziarra poeta garaikide ugarik goraipatu zuten eta Europa kristau osoak miretsi zuen. Borroka hartan indar askoz ere ugariagoen aurrean borrokatu ziren soldadu espainiarrak mitologia greko-erromatarreko heroiekin alderatu zituzten, eta hilezkortzat jo zituzten beren balentriaren handitasunagatik.^[7] Karlos I.a erregearen etsai amorratu batzuk bakarrik poztu ziren Castelnuovoko tertzioa suntsitu zutenean, hala nola Sperone Speroni humanista paduarra.^[31]

Castelnuovoren erorketak amaiera eman zion Liga Santuak otomandar inperioak ekialdeko Mediterraneoan zuen boterearen aurka egindako kanpaina hutsalari. Karlos I.a Bizargorriarekin negoziatzen hasi zen, armada inperialetara erakartzen saiatzeko, baina alferrik izan zen. Espainiar inperioaren ahaleginak, beraz, 1541ean Aljerren aurkako espedizio handi bat martxan jartzean oinarritu ziren, otomandarrek Berberiako kostaldean zuten eragina murrizten saiatzeko.^[32] Espainiaren erasoaldi horrek, Aljerko setioa izenekoak, porrot egin zuen ekaitz batek ontzidia sakabanatu zuenean, eta tropek berriro ontziratu behar izan zuten, hainbat baja izan ondoren.^[33] 1543an Karlos enperadorearen eta Suleimanen arteko su-eten bat sinatu zuten. Castelnuovok gobernu otomandarra izan zuen hurrengo 150 urteetan. 1687an berreskuratu zuen Girolamo Cornaro Veneziako itsas armadako kapitain jeneralak, Moreako Gerran, zeinak, Vučeta Bogdanovićek zuzendutako montenegroarrekin aliatuta, otomandarrak garaitu zituen herritik gertu eta gotorlekua veneziarren kontrolpean jarri zuen.^[2]