Pegar

Objektu hau Euskal Herriko historia 100 objektutan proiektuaren parte da. Bertan dituzu objektuari buruzko baliabide gehiago eskuragarri.

Pegarra, Bidasoaldean pedarra edo, Bizkaia aldean, kantarue lurrezko ontzi handia da, sabela zabala, eta ahoa eta hondoa estuak dituena.^[1]

Ontzi mota hori Pirinioen bi aldeetan erabili eta egin zuten. Landetan poega edo banoe esaten diote eta Gaskoinian, durno edo terras. Gipuzkoan erabiltzen ziren pegarrak ipar Euskal Herriko ontzigileek eginak ziren, adibidez Miarritzeko (Lapurdi) Cazaux familiarenak, Donazaharreko (Nafarroa Beherea) Jean Oyhanburu eta Simon Eyheraberri familienak edo Zuberoako Urdiñarbekoak. Doneztebeko (Nafarroa) ontzi lantegietatik ere etorri bide ziren ziur aski, jakin baitakigu hango lantegietan, Galtzaburun bizi zen Remon familiakoan behintzat, aritzen zirela lanbide horretan.^[2]

Roland Coquerelek Ordizango ontziekin senidetu zuen eta karolingiar jatorria zuela esan zuen. Edonola ere, XX. mendera arte egin zuten. Humboldtek jada 1801ean Donibane Lohizunen ikusi zuen eta teontziaren itxurako ontzi gisa definitu.

Gaztelaniaz Cántaro esaten denaren erroak kantarue terminoa sortu zuen, Bizkaia osoan ohikoa dena. Baina landa-eremuetako euskal hizkerak eta bertako nafar biztanleek eta gaskoiek endemismo dialektal ugari atera dituzte:

• «Pedarra», Bidasoa ibaiaren goiko ibilguan: Doneztebe eta Bera.
• «Pegas», Biarritzen.
• «Pedarra», «pegarra» edo «pearra», Saran, Nafarroa iparraldean, Ipar Euskal Herrian eta inguruko eremuetan.
• Landetan, «poega» izena agertzen den eremutik iparralderago, «banoe» deitzen diote.
• «Ourse», Ipar Euskal Herriaren ekialdean. Hala, Poyastruc eta Lahitte-Toupière-n, buztinezko gune garrantzitsuak, non ontziak ez ziren torneatuak, irazkituak baizik.

• Gaskoinian, «durno» ez ezik, «terras» bezala ere ezagutzen zaio ahots gaskoiarekin, eta informazio horretan bat dator Jean Robert, Lourdesko Museo Pirenaikoko kontserbadorea eta Seguyko Atlas Linguistikoa.
• Jasotako beste izendapen batzuk dira «pedar, pear edo pegar».

Etimologia posibleei dagokienez, Julio Caro Barojak honako hau idatzi zuen bere lehen monografietako batean: "Ura eramateko, subilla ez ezik, buztinezko pedarra ere erabiltzen da, gehienetan Frantziatik ekartzen dena. «Pedarra» izen hori latinezko «ferrata»-tik etorri behar da, gaztelania herrada bezala. Gauza jakina da euskaldunek efe (F) pe (P) bihurtzeko joera dutela".^[3]

Hamabost litrorainoko edukiera duen buztinezko ontzi zapala da. Ahoaren zabalera zortzi zentimetrokoa da, hamasei zentimetrokoa oinarria, eta 25 bat zentimetrokoa sabela.^[4] Pegar askok bezala, helduleku (gider) bat du albo batean, zabala eta xingola baten itxurakoa, eta pitorro (tutu) luze bat beste aldean.

Bizkaitar pegarraren originaltasun morfologikoaren gakoa, beharbada, buru gainean eramateko diseinatua izatean datza. Erabilera hori komuna da edo izan da munduko leku askotan, baina Euskal herriko ipar isurialdeko orografiak oreka gordetzeko baldintza bereziak eskatzen ditu. "Altuera baino zabalera gehiago badu, egonkorragoa izango da". Lana erraztu egiten da sorkiarekin, hau da, pitxerra ahokatzeko buruaren gainean jartzen den kuxin edo oihalarekin.

Pegar baxu eta potoloaren beste adibide bat, teontzi itxurarik ez badu ere, Errioxako Navarreteko pegarra da. Emaztegai ere deitzen zaio eta "ezkongai neskatxei" iturrira joan eta etortzen ikasten laguntzeko egina da.

Pegarrak eta, oro har, zeramika beiratzea ohikoa izan da historikoki, batez ere garbiagoa delako. Hala ere, prozesua garestia da, eta horregatik pieza osoari egitea, batez ere handia bada, konplexua zen. Araban egindako ikerketa batean ikusten da XIII. mendetik jada agertzen direla beiratze prozesuak^[5]. Batez ere Al-Andalusen ohikoak ziren esmalte zuriak. Esmalte zuriak egiteko eztainua behar da, Euskal Herrian inportatu behar den elementua, eta horregatik ez da oso ohikoa Erdi Aroaren amaierara arte^[5]. Beiratze zuria egiteko eztainu oxidoa eta beruna gehitu behar dira zeramikaren gainean, eta 850 eta 1050 °C behar dira itxura garbi eta distiratsua lortzeko^[5].

Aro Modernoan, pixkanaka hegoaldetik hedatzen doa esmalte zuria, eta Ingalaterrarekin komertzioan burdina esportatu eta eztainua inportatzen hasi ziren Bilbon. Epidemien ondorioz, Aro Modernoan garbitasunerako joera indartu zen, eta zuria garbiagoa zela antzematen zen. Pixkanaka, pegarrak barrutik zuriz esmaltatzea orokortzen joan zen^[5], baina kanpotik guztiz egitea garestia zenez, gero eta iparralderago joan (Pirinio alderago), orduan eta ez-ohikoagoa zen pieza osoa esmaltatzea. Euskal Herriko isurialde Atlantikoan ohikoagoa zen piezaren goiko erdia baino ez esmaltatzea. Ipar Euskal Herrian egiten ziren pegarretan ez zen zuriz esmaltatzen. Bitxia bada ere, estetika lokal hori kanpotik inportatutako piezei ere eragiten zien, hemen esmalte zuria gehitzen baitzitzaien Valladolidetik edo Zamoratik inportatutako piezei ere^[6][7].

• 
  Esmalterik gabeko pegarra, Euskal Buztingintzaren Museoan.
• 
  Esmaltatutako barnealdea eta kanpoaldearen xehetasuna.
• 
  Guztiz esmaltatutako pegarrak, Euskal Buztingintzaren Museoan.

Pirinioetako pegar-modelo honen erabilera-eremua oso zabala da. Roland Coquerel arkeologoak Ordizaneko pegarrekin ahaidetu zuen, tornurik gabe egindako pieza errudimentarioekin, eta bere jatorri karolingiarra proposatu zuen. José López eta Enrike Ibabe etnografoek Paueko Biarnes Museoan ikusitako antzeko piezak aipatzen dituzte, III. mendekoak, bere aurrekari izan zitezkeenak. Beste adibide bat, erromanikoaren garaian, Tuterako Maria Magdalena Elizako modiloi batean agertzen da, ontzi bat eusten duen figura batekin, urketari bat ziurrenik,^[8] pitorro luze batekin, pedarraren eta Pirinioetako pegarren bereizgarriaren antzekoa.

Zenbait ikerketatan 1603ko grabatu flandiar bat aipatzen da, Theatrum Orbis Terrarum-en argitaratua, Abraham Ortelius-en lana, Anberes.^[2] Grabatuaren oinean «Donsellas Biscainas y Gasconas...» irakur daiteke, eta horietako bat ikus daiteke buruan pegar metaliko bat ematen duena duela, nahiz eta Pirinioetako pegarraren antza duen.^[9] Grabatu bera euskal baserriaren ikerketa batean agertzen da, Alberto Santanak eta Xabi Oterok sinatua, 1567an Georgio Housnaglio grabatzaileari egotzia.^[10]

• 
  Tuterako Santa Maria Magdalena elizaren eskuinaldeko modiloia, pitxer formako ontzi bati eusten dion irudi batekin. Ontzia pedarraren eta Pirinioetako pegarren antzekoa da.
• 
  Georgio Housnaglio-ren grabatua 1567an (tipo bizkaitarrak)
• 
  Marrazkietako batean pedarra buru gainean duen gizon bat ageri den arren, etnografoak bat datoz lan mota hori emakumeentzat erreserbatuta zegoela esatean.

Ekoizpen-eremuaren arabera, pedarra Iparraldeko loza zuri ezagunaren edo bainurik gabekoaren beste pieza bat bezala aurkezten da. Bizkaikoak, Gipuzkoakoak eta Arabako eremuetakoak barrutik eta kanpotik esmaltatuta egoten ziren, ohiko bainu estaniferoarekin edo kanpoko bainu-erdiarekin (adur-zapia). Eztainua urritu eta prezioa izugarri igo zenean, beiraztatzen hasi ziren, eta buztinaren kolorea agerian utzi zuten.

Ipar Euskal Herrian eta aipatutako gainerako eremuetan, pegarrek ez zeramaten bainurik. Ariège haranean eta Lahitte-Toupièren dekoratutako modeloak egon ziren (engobe trazu gutxi batzuk).

• 
  Valoria la Buena museoko pegar batzuk. (Valladolid).
• 
  Eltzegintzako "pitxer" (pegar bizkaitarra) bost modelo, beirarik gabe edo eztainuzko zuriz esmaltatuta. Eta metalezko "pegar" okzitaniar bat.

Espainiako folklore-tradizioen atalean jaietan pegarra buruan dutela lasterketak egiteko ohitura erregistratu da. Eremu geografiko honetan, Zornotzan,^[11] Ibarran eta Errenterian dokumentazio grafikoa gordetzen da. Frantziako eremuan, Roland Coquerelek Pouyastruc-en jasotzen du ohitura hori.

• Ferreta

• “Nueva adquisición: Apatamonasterio (Vizcaya)” Museo del Cántaro, Valoria la Buena, Valladolid.