Édmée Chandon
| Édmée Chandon | |||
|---|---|---|---|
 (1900) | |||
1912ko martxoaren 1a - 1941eko urriaren 1a | |||
| Bizitza | |||
| Jaiotzako izen-deiturak | Edmée Marie Juliette Chandon | ||
| Jaiotza | Parisko 11. barrutia, 1885eko azaroaren 21a | ||
| Herrialdea |  Frantzia | ||
| Heriotza | Parisko 14. barrutia, 1944ko martxoaren 10a (58 urte) | ||
| Hobiratze lekua | Saint-Cloud cemetery (en)  | ||
| Familia | |||
| Haurrideak | ikusi
| ||
| Familia | ikusi
| ||
| Hezkuntza | |||
| Heziketa | Sorbonne Parisko Unibertsitatea | ||
| Hezkuntza-maila | Fisika eta Matematika zientzietan doktorea | ||
| Tesi zuzendaria | Ernest Esclangon | ||
| Hizkuntzak | frantsesa | ||
| Jarduerak | |||
| Jarduerak | astronomoa | ||
| Enplegatzailea(k) | Parisko Behatokia (1911ko urria - 1941eko urriaren 1a) | ||
| Jasotako sariak | |||
| Kidetza | Société Mathématique de France Société astronomique de France | ||
  | |||
Edmée Chandon (Parisko XI. barrutia, 1885eko azaroaren 21a - Parisko XIV. barrutia, 1944ko martxoaren 10a) astronomo frantsesa izan zen. 1912ko martxoaren 1ean, Frantziako lehen astronomo profesionala bihurtu zen, Parisko Behatokian. Halaber, 1930eko martxoan zientzia matematikoetan doktoretza lortu zuen lehen frantsesa izan zen.
Ibilbidea
Lehen urteak eta prestakuntza
Parisen jaio zen, Marie Duhan eta François Chandon merkatarien alaba. Bost seme-alaben artean zaharrena izan zen: Pierre-Marie Jules, Juliette-Marie, Martial-Marie Émile eta Aurette-Marie.
Juliette Marie bere ahizpa, Gisèle Vallerey ezizenarekin haur‑liburuen itzultzaile eta egile izan zena, bere lehengusu Tancrède Vallerey eleberrigilearekin ezkondu zen.
Bere anaia Pierre, infanteriako 20. batailoiko bigarren tenientea, Lehen Mundu Gerran hil zen eta Notre-Dame-de Loretteko nekropoli nazionalean ehortzi zuten.[1]
Letretan eta zientzietan lizentziatu ondoren, matematikako eta fisikako titulua lortu zuen Sorbonan.[2] Matematikako irakasle gazteentzako lehiaketan lehen postua lortu zuen 1908an.[3]
Parisko behatokia
1908ko azaroan Parisko Behatokian urgazle gisa sartu zen, eta bertan negatibo fotografikoen neurketetan eta murrizketetan lan egin zuen.[4] Hurrengo urtean, urtarrilean, Jacques Jean Trousset neurketa-ekipoan sartu zen urgazle gisa.[5]
Berak ere agrégation delakoa gainditu zuen 1908an eta 1909az geroztik Frantziako Astronomia Elkarteko kide izan zen. 1910eko apirilaren 6an ezkondu ziren Saint-Cloud-en. Urte horretan, Jacques Trousset Bordeleko Behatokira deitua izan zen.[6] Ezkontzak gutxi iraun zuen eta 1911ko apirilaren 26an dibortziatu ziren.
1912ko otsailaren 28ko dekretuaren bidez, astronomo laguntzaile eta Parisko Behatokiko agregatu izendatu zuten, martxoaren 1etik aurrera.
Horrela, Frantziako lehen astronomo profesionala bihurtu zen. Behatokian onartutako beste emakume bat, Dorothea Klumpke, ekipoa erabiltzeko baimenduta zegoen. L'Aurorek "garaipen feminista berri" gisa iragarri zuen izendapen hori bere azalean.[7] Garai hartan, emakume askok egiten zuten lan Behatokian, bereziki Denboraren Nazioarteko Bulegoan eta Zeruko Gutunen Zerbitzuan, baina kalkulu eta zerbitzuko mendeko lanak egiten zituzten[8].
Karrera eta lana
1914ko ekainaren 22an, Parisko Behatokia ordezkatu zuen Frantziako Astronomia Elkarteak antolatutako Eguzkiaren Jaialdian, Eiffel Dorrean, Percival Lowell eta Camille Flammarionen aurrean.[9]
1916an, Parisko Behatokiaren latitudearen determinazioa hobetu zuen (48 ° 50 '11 ", 21) izarren behaketetatik abiatuta, Claude eta Driencourten astrolabio prismatikoarekin.
Behatokiko langile batek jazarri zuen, eta 1913an beste eraso kasu batengatik kaleratu ondoren, hiltzen saiatu zen 1919an.[10]
Urte berean, Frantziako Matematika Elkartean onartua izan zen. 1920ko hamarkadan, bere lana izar bikoitzen neurketan zentratu zen, Tour de l 'Ouest teleskopio ekuatorialarekin behatu zuena.
1922tik aurrera, Martial Simonin eta Armand Lambert-ekin batera, behaketak ere egin zituen, Benjamin Baillaud-ek Édouard Bouty-ri eskatutako pasarteen tresna berriarekin.
1924an astronomo laguntzaile izendatu zuten,[11] baina ez zuen inoiz astronomo titular maila lortu, 1930ean bere gizonezko lankideei eman zitzaiena.[12]
1930eko martxoaren 6an zientzia matematikoetan doktoretza lortu zuen. Zientzia matematikoetan tesi bat defendatu zuen lehen emakume frantsesa izan zen. Aztertzaileak Ernest Esclangon, Jean Chazy eta Armand Lambert izan ziren. Tesi honetan, Itsaso Gorriko eta Suezko Golkoko itsasaldien ikerketa izenekoan, Itsaso Gorriko itsasaldiek uhin geldikorraren kasu tipikoa eskaintzen dutela frogatu zuen. Gaiak astronomia eta geodesia lantzen ditu, ohiko matematika akademikoetatik at dauden bi arlo. Tesiari esker, La Caille Saria jaso zuen, Zientzien Akademiak emana.[13]
1935ean, André Gougenheimekin batera, obra elebidun bat argitaratu zuen, frantsesez eta ingelesez, astrolabio prismatikoei buruzkoa bereziki, eta 25 urterako balioa izango zuena.[14]
Astronomiaren zabalkuntzan lagundu zuen, 1912tik kide zen Frantziako Astronomia Elkartean hitzaldiak emanez.[15]
Erretiroa eta heriotza
Vichyko erregimenak aldarrikatutako 1940ko urriaren 11ko legeak, emakumeen enpleguari buruzkoak, 50 urtetik gorako emakumeak jubilatzera behartu zituen. Edmée Chandonek erretiroa hartu behar izan zuen 1941eko urriaren 1ean.[12] Hala ere, Ernest Esclangonek proposatu zuen berriz sartzea, Bernard Lyot, Andre Couder eta Daniel Chalongerekin batera, Parisko Behatokian bi astronomo-postu iraunkor betetzeko. André Couderrek irmoki kontra egin zion horri, André Danjoni 1942ko maiatzaren 25ean dataturiko gutunaren zirriborro batean adierazi zuen bezala: "Uste dut Ernestek, Bernardez gain, Edmée —bere hautagaia— berriz onartua izan dadin saiatuko dela. Desastre hutsa izango litzateke."
1943ko maiatzaren 17an, Zientzien Akademiak Hezkuntza Nazionaleko ministrorako lau hautagaiak aurkeztu zituen. Bernard Lyot proposatu zuten lehen posturako faborito. Edmée Chandon eta André Couder 20na botorekin berdindu zuten, beraz, biak izan ziren bigarren posturako faborito, eta Daniel Chalonge hirugarren posturako hautagai. Ministroak Chandon hautatzen bazuen, Frantziako lehen astronomoa izango zen. Le Matin egunkariak argitaratu zuen titularra bere azalean: Emakumea ote da Parisko Behatokiko lehen astronomo titularra?[16] Paris-Midi egunkariak bere buruari galdetzen zion bitartean: Izango ote du Parisko Behatokiak bere lehen astronomoa? nahiz eta bera astronomoa izan 1912tik.[17] Azkenean, André Couder hautatu zuten.[12]
1944ko martxoaren 8an hil zen 58 urte zituela, Behatokiaren etorbideko 38. zenbakiko bere etxean. Dirudienez, 1941ean erretiratzera behartu bazuten ere, lanean jarraitu zuen Parisko Behatokian; izan ere, Frantziako Errepublikaren 1945eko Egunkari Ofizialean jasota dago 1945eko urriaren 1etik aurrera Rose Bonnet —medikua eta astronoma laguntzailea— bere karguan ordezkatu zutela.[18]
Ez dira ezagutzen haren heriotzaren nondik norako zehatzak, eta aipamen gutxi dago aktetan eta elkarte zientifiko eta astronomikoen bestelako aldizkako argitalpenetan. 1944ko apirilaren 24an Couderri idatzitako gutun batean, Danjonek hau idatzi zuen: "Madame Chandonek amaiera tristea izan zuen".[1] Saint-Cloud eko hilerrian lurperatua dago.
Bere artxiboak —lan‑oharrak, artikulu zientifikoak eta bere korrespondentziaren zati bat— Parisko Behatokiko liburutegian gordetzen dira.[19]
Aintzatespenak
- 1930ean Zientzien Akademiak ematen duen La Caille Saria jaso zuen.[13]
- 1940an Aumale Saria eman zioten, zeruko mekanika ardatz zuen lanagatik.[13]
- Edmea (1935 BA) asteroidea, Eugène Delporte astronomo belgikarrak aurkitua, berari eskainia dago.
- Guilers (Finistere), Le Pont-de Claix (Isère), Vailhauques (Hérault) eta Guipavas (Finistere) udalerrietako hainbat kalek bere izena daramate.
- Clichy-ko (Hauts-de Seine) lehen hezkuntzako eskola batek bere izena darama.[20]
- Grenobleko tranbiaren A lineako geltoki batek, Pont-de Claixen dagoenak, bere izena darama.[22]
- 2018tik, Bréal-sous Montforteko (Ille-et Vilaine) kale batek bere izena darama.[23]
- Edmée-Chandon plazak omenaldia egiten dio Parisko 11. barrutian, han jaio baitzen. 2021eko azaroaren 20an inauguratu zen.[24]
Erreferentziak
- ↑ a b (Frantsesez) Dictionnaire des Astronomes Français 1850-1950 – Observatoire de Haute Provence. (kontsulta data: 2026-07-23).
- ↑ Charly Pellarin-Régis, 2023.
- ↑ «Les agrégés de l'enseignement secondaire. Répertoire 1809-1960» Ressources numériques en histoire de l'éducation..
- ↑ (Frantsesez) Mouchez, Ernest (1821-1892) Auteur du texte. (1908). «Rapport annuel sur l'état de l'Observatoire de Paris...» Gallica (kontsulta data: 2026-07-23).
- ↑ (Frantsesez) Mouchez, Ernest (1821-1892) Auteur du texte. (1909). «Rapport annuel sur l'état de l'Observatoire de Paris...» Gallica: 27. (kontsulta data: 2026-07-23).
- ↑ (Frantsesez) Mouchez, Ernest (1821-1892) Auteur du texte. (1910). «Rapport annuel sur l'état de l'Observatoire de Paris...» Gallica: 39. (kontsulta data: 2026-07-23).
- ↑ (Frantsesez) «L'Aurore : littéraire, artistique, sociale / dir. Ernest Vaughan ; réd. Georges Clemenceau» Gallica 1912-03-09 (kontsulta data: 2026-07-23).
- ↑ Charly Pellarin-Régis, 2023, § 5.
- ↑ (Frantsesez) «Le Petit Parisien : journal quotidien du soir» Gallica 1914-06-23 (kontsulta data: 2026-07-23).
- ↑ Charly Pellarin-Régis, 2023, § 15.
- ↑ Colette Le Lay. (17 octobre 2019). «Du côté des lettres : Benjamin Baillaud et les femmes astronomes (1922)» idm-dev.univ-littoral.fr..
- ↑ a b c Charly Pellarin-Régis, 2023, § 25.
- ↑ a b c Charly Pellarin-Régis, 2023, § 33.
- ↑ Suzanne Débardat. (1983). «Architecture et expertise mathématique» persee.fr..
- ↑ «Admissions et présentations» Gallica/BnF: 219. mai 1912.
- ↑ (Frantsesez) «Le Matin : derniers télégrammes de la nuit» Gallica 1943-05-18 (kontsulta data: 2026-07-23).
- ↑ Charly Pellarin-Régis, 2023, § 26.
- ↑ Journal officiel de la République française, 1945, Volume 9. 1945-12-08.
- ↑ Charly Pellarin-Régis, 2023, § 3.
- ↑ Anne-Sophie Damecour. (2021-05-04). «Clichy : après le refus de Claudie Haigneré, l’école Aragon s’appellera finalement Edmée-Chandon» Le Parisien (Paris)..
- ↑ «Insolite La première astronome française Edmée Chandon prend place à Nantes» Press-Océan 23/03/2019.
- ↑ Tram A : Le nouveau tracé – Métropole En Transitions. .
- ↑ «Compte-rendu de la séance du Conseil municipal du 11 octobre 2018» brealsousmontfort.fr: 7. 11 octobre 2018..
- ↑ Femmes et maths. «Inauguration d’un square Edmée Chandon» femmes-et-maths.fr..
- ↑ «Marie Curie, Sophie Germain, Agnès Ullmann… : Découvrez la liste complète des 72 noms de femmes scientifiques proposés pour rejoindre la frise des savants sur la Tour Eiffel» paris.fr 26/01/2026.
Bibliografia
- Charly Pellarin-Régis. (2023). «Edmée Chandon : femme pionnière, scientifique invisible. Les ressorts de l’injustice épistémique dans le champ astronomique du premier XX×10{{{1}}} siècle» Genre & Histoire 32 doi:. ISSN 2102-5886...
Kanpo estekak
Datuak: Q18400116
Multimedia: Edmée Chandon / Q18400116
Content Disclaimer
Informasi ini disarikan dari Wikipedia dan disajikan kembali untuk tujuan edukasi. Konten tersedia di bawah lisensi CC BY-SA 3.0. Kami tidak bertanggung jawab atas ketidakakuratan data yang bersumber dari kontribusi publik tersebut.
- The information displayed on this website is sourced in part or in whole from Wikipedia and has been adapted for the purpose of restating it. We strive to provide accurate and relevant information, however:
- There is no guarantee of absolute accuracy. Wikipedia is an open, collaborative project that can be edited by anyone, so information is subject to change.
- It is not intended to constitute professional advice. The content displayed is for informational and educational purposes only. For important decisions (e.g., medical, legal, or financial), please consult a professional.
- Content copyright. Wikipedia is licensed under the Creative Commons Attribution-ShareAlike License (CC BY-SA). This means that content may be reused with appropriate attribution and shared under a similar license.
- Responsible use. Any risk arising from the use of information from this website is entirely the responsibility of the user.
